Τα πρόσφατα μεγάλα συλλαλητήρια διαμαρτυρίας στις ΗΠΑ οργανώθηκαν κάτω από τον τίτλο “No Kings”. Εκατοντάδες χιλιάδες πολίτες δεν περιορίσθηκαν σε μια διαμαρτυρία κατά της εισβολής στο Ιράν, όσο κι αν η αντίθεση στον πόλεμο είναι στις μέρες μας η πρώτη προτεραιότητα. Η διαμαρτυρία ήταν συνολική για τον τρόπο διακυβέρνησης του Τραμπ και μιας κλειστής ομάδας γύρω από αυτόν.
Η ιδέα ενός εκκολαπτόμενου «μονάρχη» που συγκεντρώνει όλες τις εξουσίες στα χέρια του και τις ασκεί κατά το δοκούν, ήταν έως πρόσφατα εντελώς ξένη με ό,τι ξέρουν για τη χώρα τους οι Αμερικανοί. Γιατί, όσο και αν η μητρόπολη του καπιταλισμού ποδηγετείται εδώ και πολλές δεκαετίες από το «στρατιωτικο-βιομηχανικό σύμπλεγμα», όσο κι αν οι οικονομικές και κοινωνικές διακρίσεις είναι τόσο βαθιές, όσο κι αν οι διαφορές μεταξύ των κομμάτων εξουσίας είναι περισσότερο δυσδιάκριτες από οπουδήποτε αλλού στο δυτικό κόσμο, η δημοκρατία στις ΗΠΑ δεν αμφισβητήθηκε ποτέ ως σύστημα διακυβέρνησης. Αυτή τη δημοκρατία απειλεί σήμερα ένας αναδυόμενος ολοκληρωτισμός σε όλα τα επίπεδα. Αν ο φασισμός δεν βρήκε ποτέ έδαφος εκεί (ακόμη και στις χειρότερες εποχές του μακαρθισμού ή της επιστράτευσης για το Βιετνάμ), «ολοκληρωτισμός» για τους Αμερικανούς πολίτες είναι κάτι που μοιάζει με έναν απόλυτο μονάρχη, μεσαιωνικού ή ακόμη παλιότερου τύπου. Αυτό φοβούνται και γι’ αυτό στις διαδηλώσεις τους αντιτάσσουν το Σύνταγμα.
Για πρώτη φορά βλέπουμε το Σύνταγμα να είναι στο στόμα τόσο πολλών στους δρόμους και κυρίως στο όνομα όχι μιας μονοθεματικής κριτικής (π.χ. ρατσισμός, αμβλώσεις), αλλά στο όνομα μιας συνολικής κριτικής που περιλαμβάνει κάθε πτυχή της αυταρχικής εξουσίας. Το Σύνταγμα έτσι γίνεται όπλο, καθώς εδώ και δυόμισι αιώνες προβλέπει μια αυστηρή διάκριση των εξουσιών που επιτρέπει τον έλεγχο καθεμιάς από τις άλλες, ώστε η συνολική εξουσία να ασκείται χωρίς καταχρήσεις. Αυτό ήταν από την αρχή το ιδανικό, χωρίς φυσικά ποτέ να εφαρμόστηκε με τέτοια καθαρότητα. Κι όμως, παραμένει ιδανικό για τους πολλούς, τους αδύναμους, γιατί έτσι η διαμαρτυρία δεν είναι απελπισμένη, αλλά παίρνει ορθολογική μορφή. Γιατί όταν προτάσσεται με επιμονή το Σύνταγμα, η εξουσία έχει να φοβάται κάτι ορατό και συγκεκριμένο: αυτοί που διαμαρτύρονται, το κάνουν για την υπεράσπιση της δικαιοσύνης σε μια αληθινή κοινωνία ελεύθερων και ίσων, όχι σε μια απροσδιόριστη ουτοπία.
Μας θυμίζει τίποτε αυτό το πάνδημο αίτημα της «δικαιοσύνης»; Μήπως η φιγούρα ενός εκκολαπτόμενου «μονάρχη» μας αφορά επίσης και πρέπει γι’ αυτό κυρίως να ανησυχούμε; Μήπως, όπως συμβαίνει και σε άλλες χώρες της ΕΕ, η εξουσία και σε εμάς αρχίζει να αποκτά χαρακτηριστικά αυταρχισμού πρωτόγνωρα στα πενήντα χρόνια της μεταπολίτευσης; Πώς αλλιώς να ερμηνεύσει κανείς τη συμπεριφορά της στις παρακολουθήσεις, στα Τέμπη, στον ΟΠΕΚΕΠΕ; Και πώς να μη συνδέσει αυτή τη συμπεριφορά με τη διαρκή φροντίδα ελέγχου της πληροφόρησης, αλλά και τη συμπεριφορά των κορυφών του δικαστικού συστήματος, παρά τα διαρκή σήματα συναγερμού για το κράτος δικαίου από την Ευρώπη;
Η ακρίβεια και η κατάσταση στην Υγεία την Παιδεία ή τις Μεταφορές ίσως είναι μόνο τα συμπτώματα μιας διακυβέρνησης που αισθάνεται ότι δεν ελέγχεται από κανέναν. Το Σύνταγμά μας –καλό ή κακό, μικρή σημασία έχει– μας θυμίζει ότι κάτι τέτοιο δεν πρέπει να είναι ανεκτό. Και γι’ αυτό σπεύδουν πάλι να το «πειράξουν», ξέροντας ότι κάθε αναθεώρηση το αποδυναμώνει ριζικά, με το πρόσχημα της «βελτίωσης», γιατί δείχνει ότι η εξουσία δεν εννοεί δεσμεύσεις –τελικά δεν το φοβάται: πόσες χώρες αναθεωρούν τόσο συχνά όσο εμείς το Σύνταγμα;
Αν υπάρχει κάτι που ενώνει την σκόρπια προοδευτική αντιπολίτευση, αυτό δεν είναι η αόριστη ανάγκη «να φύγουν» οι κυβερνώντες, αλλά ο κίνδυνος της αυταρχικής εκτροπής μια ανέλεγκτης και αλαζονικής εξουσίας που σταδιακά μετατρέπεται σε καθεστώς –ο κίνδυνος ενός «μονάρχη». Και το μόνο όπλο που μπορεί να αντιμετωπίσει αυτό τον κίνδυνο είναι το Σύνταγμα, όταν από μια κάστα τεχνοκρατών περάσει στα χέρια μιας πραγματικής κοινωνίας πολιτών και όσων από τους πολιτικούς εκπροσώπους της την αφουγκράζονται.
Τάκης Βιδάλης, Μέλος European Group on Ethics in Science and New Technologies (Ευρωπαϊκή Επιτροπή)
Πηγή: Αναδημοσίευση από την «Αυγή της Κυριακής» (5.4.26). Το βιβλίο του Τ. Βιδάλη «Το Φρούριο των Πολιορκητών. Ανατομία ενός Όπλου» κυκλοφορεί από τις εκδόσεις «Εύμαρος»
