O θάνατος του Γιούργκεν Χάμπερμας σηματοδοτεί ένα «τέλος εποχής». Μιας εποχής, η οποία εντούτοις χαρακτηρίζεται από τη ριζική αναδιάταξη των δεδομένων αλλά και επίταση της επικαιρότητας των μειζόνων ερωτημάτων, στην προσπέλαση των οποίων αφιέρωσε την πολυετή, συστηματική, αλλά και τόσο επιδραστική, εισφορά της σκέψης και του πολυσχιδούς έργου του. Μαζί του κλείνει ένα κεφάλαιο της Κριτικής Θεωρίας, σχεδόν εκατό χρόνια αφότου η Σχολή της Φρανκφούρτης άρχισε να διαμορφώνεται στις επαχθείς αλλά φιλοσοφικά γόνιμες ιστορικές συνθήκες της Δημοκρατίας της Βαϊμάρης. Η προσήλωση του Χάμπερμας στη φιλοδοξία του Διαφωτισμού (Aufklärung) να θεμελιώσει ηθικές αξιώσεις, ηχεί σήμερα εμπειρικά παράταιρα σ’ έναν κόσμο όπου εξαπλώνονται ραγδαία ο δομικός ανορθολογισμός και η υπονόμευση στοιχειωδών κανόνων της ανθρώπινης συνύπαρξης διεθνώς.
Επικεντρωνόμενος στα του γνωστικού μου αντικειμένου, το έργο του Χάμπερμας επηρέασε σημαντικά τη θέαση των μελετητών της ευρωπαϊκής ενοποιητικής προσπάθειας και τα νοητικά μας σχήματα προσπέλασης για την ιδέα και ταυτότητα της Ευρώπης και του ενωσιακού της εγχειρήματος. Η επιρροή του αυτή δεν ήταν επιφανειακή: διαχεόμενη έγινε μέρος των εννοιολογικών μας αντανακλαστικών αλλά και αναλυτικών εργαλείων κατανόησης αλλά και δημιουργικής αναδιάταξης των τρόπων προσέγγισής μας για την Ένωση και την ιστορική, θεσμική και νομική της εξελικτική πορεία και αρχιτεκτονική. Ο ευρωπαϊκός συνταγματισμός συνιστά έναν από τους πλέον κρίσιμους άξονες της συμβολής του Χάμπερμας, καθώς εντάσσεται στο ευρύτερο εγχείρημά του για τη θεμελίωση μιας μεταεθνικής μορφής δημοκρατικής νομιμοποίησης. Σε αντίθεση με τις κλασικές θεωρίες του συνταγματισμού που εδράζονται στο έθνος-κράτος, ο Χάμπερμας επιχειρεί να επαναπροσδιορίσει τη συνταγματική αρχή υπό συνθήκες υπερεθνικής ενοποίησης ως η επιχειρούμενη στην Ευρωπαϊκή Ένωση.
Κεντρική αφετηρία της συλλογιστικής του αποτελεί η διαπίστωση ότι η ευρωπαϊκή ενοποίηση έχει προχωρήσει σημαντικά στο επίπεδο της οικονομικής και διοικητικής/γραφειοκρατικής ολοκλήρωσης, χωρίς όμως να συνοδεύεται από αντίστοιχη εμβάθυνση της δημοκρατικής της θεμελίωσης. Το διαρθρωτικό αυτό έλλειμμα δεν μπορεί να καλυφθεί μέσω διακυβερνητικών συμβιβασμών ή τεχνοκρατικών διαδικασιών. Η έννοια του «μεταεθνικού συνταγματισμού» (postnationaler Konstitutionalismus) συνδέεται με την πρόταση του Χάμπερμας για μια συνάρθρωση της εθνικής και της υπερεθνικής κυριαρχίας σ’ ένα σχήμα «διπλής νομιμοποίησης». Από τη μία πλευρά, οι πολίτες παραμένουν μέλη των εθνικών κρατών· από την άλλη, συγκροτούν συλλογικά έναν ευρωπαϊκό Δήμο (demos), ο οποίος συμμετέχει στη διαμόρφωση της πολιτικής βούλησης στο επίπεδο της Ένωσης. Η αρχή αυτή αντανακλάται στην ιδέα ενός ευρωπαϊκού συντάγματος που δεν θα επιβάλλεται «από τα πάνω», αλλά θα προκύπτει μέσα από διαδικασίες δημοκρατικής διαβούλευσης και επικοινωνιακής συναίνεσης (Habermas, Faktizität und Geltung, Frankfurt a.M. 1992).
Στο πλαίσιο αυτό, ο ευρωπαϊκός συνταγματισμός συνδέεται άρρηκτα με την έννοια του «συνταγματικού πατριωτισμού» (Verfassungspatriotismus), την οποία ο Χάμπερμας επεξεργάζεται ως εναλλακτική μορφή συλλογικής ταυτότητας. Σε αντίθεση με τον εθνοπολιτισμικό πατριωτισμό, ο συνταγματικός πατριωτισμός εδράζεται στην προσήλωση σε καθολικές δημοκρατικές αρχές, όπως τα θεμελιώδη δικαιώματα, το κράτος δικαίου και η λαϊκή κυριαρχία. Στο ευρωπαϊκό πλαίσιο, τούτο σημαίνει ότι η πολιτική ενότητα μπορεί να οικοδομηθεί στη βάση κοινών κανονιστικών δεσμεύσεων (Habermas, Die postnationale Konstellation, Frankfurt a.M. 1998).
Η σκέψη του Χάμπερμας σχετικά με την ευρωπαϊκή ενοποίηση, την ευρωπαϊκή δημόσια σφαίρα και τον ευρωπαϊκό συνταγματισμό διατηρεί μέχρι σήμερα αξιοσημείωτη επικαιρότητα, ιδίως υπό το πρίσμα των διαδοχικών κρίσεων που έχουν δοκιμάσει τη συνοχή και τη νομιμοποιητική βάση της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Ο Χάμπερμας αντιμετώπισε εξαρχής την ευρωπαϊκή ολοκλήρωση όχι απλώς ως θεσμικό ή αμιγώς οικονομικό εγχείρημα, αλλά ως κανονιστικό και πολιτικό πρόταγμα, το οποίο προϋποθέτει τη συγκρότηση μιας δημοκρατικής υπερεθνικής τάξης. Στο επίκεντρο της προβληματικής του βρίσκεται η ανάγκη υπέρβασης του αποκλειστικά διακυβερνητικού μοντέλου ενοποίησης και η μετάβαση, ως προελέχθη, σε μια μεταεθνική μορφή δημοκρατικής πολιτικής κοινότητας.
Η αποτυχία του εγχειρήματος της Συνθήκης για το Σύνταγμα της Ευρώπης, η οποία υπογράφηκε το 2004 στη Ρώμη από τα τότε κράτη-μέλη της ΕΕ αλλά δεν τέθηκε ποτέ σε ισχύ, επειδή απορρίφθηκε σε αντίστοιχα δημοψηφίσματα στη Γαλλία και στην Ολλανδία (2005), ανέδειξε τα όρια και τις δυσχέρειες δημιουργίας μιας ευρωπαϊκής πολιτικής ταυτότητας και την επιφυλακτικότητα των πολιτών απέναντι σε θεσμικούς συμβολισμούς και σημειολογίες που παρέπεμπαν σε περαιτέρω μεταβίβαση κυριαρχίας σε μια οντότητα με την οποία δεν είχαν επαρκείς ψυχολογικές και ταυτοτικές συνάψεις. Η εξέλιξη αυτή επιβεβαίωσε την κεντρική θέση του Χάμπερμας ότι η ωρίμανση του συνταγματισμού δεν μπορεί να ανάγεται απλώς σε μια νομική κατασκευή και πρωτοβουλία, αλλά απαιτεί ένα ενεργό πολιτικό υποκείμενο, δηλαδή μια ευρωπαϊκή δημόσια σφαίρα εντός της οποίας διαμορφώνεται δημοκρατικά η συλλογική βούληση.
Ο ευρωπαϊκός συνταγματισμός, όπως τον συλλαμβάνει ο Χάμπερμας, δεν αποτελεί απλώς θεσμικό στόχο, αλλά κανονιστικό ορίζοντα για την εμβάθυνση της ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης. Η σημασία του έγκειται στο ότι παρέχει ένα συνεκτικό θεωρητικό πλαίσιο για τη σύνδεση της υπερεθνικής διακυβέρνησης με τις αρχές της δημοκρατίας και της λαϊκής κυριαρχίας. Υπό αυτή την έννοια, η χαμπερμασιανή προσέγγιση εξακολουθεί να αποτελεί κρίσιμο σημείο αναφοράς για κάθε συζήτηση γύρω από το μέλλον της ευρωπαϊκής πολιτικής ενοποίησης.
Στα τελευταία χρόνια της ζωής του, στις δημόσιές του εμφανίσεις ο Χάμπερμας δεν έκρυβε την αυξανόμενη απογοήτευσή του για την κατάσταση του κόσμου στη σύγχρονη εποχή της επανάκαμψης της δημαγωγίας, του ανορθολογισμού και της ηθικής ασυμμετρίας: η έκδηλη δυσθυμία ενός φιλοσόφου που πράγματι δεν επεδίωκε να διατυπώσει θεωρητικές κατασκευές χωρίς αξίωση διαπλαστικής τους επιρροής «επί του πεδίου». Μιλώντας δημόσια πρόσφατα, ο Χάμπερμας επεσήμανε την αυξανόμενη αίσθησή του ότι «όλα όσα είχαν συνθέσει τη ζωή του χάνονταν “βήμα προς βήμα”». Μια στιγμή σύζευξης, φρονώ, της ατομικής του με τη συλλογική μας μελαγχολία.
Αντώνης Μεταξάς, Καθηγητής Ευρωπαϊκού Δικαίου, Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών
Συνοπτική εκδοχή του παρόντος κειμένου δημοσιεύθηκε στο ένθετο «Νέες Εποχές» της εφημερίδας το ΒΗΜΑ στις 04.04.26.
