Το άρθρο 18 παρ. 3 του Συντάγματος προβλέπει και ρυθμίζει δύο είδη επιτάξεως πραγμάτων: «πολιτικής», δηλαδή εν καιρώ ειρήνης, καθώς και στρατιωτικής, «σε περίπτωση πολέμου ή επιστράτευσης». Και τα δυο είδη πραγματώνονται μέσω προσωρινής αποστέρησης της χρήσης περιουσίας, με μονομερή πράξη του κράτους, προς το σκοπό ικανοποίησης έκτακτης δημόσιας ανάγκης.
Η επίταξη προσωπικών υπηρεσιών προβλέπεται, με παρεμφερείς προϋποθέσεις (πόλεμος ή επιστράτευση, άμυνα της χώρας, θεομηνία, κίνδυνος της δημόσιας υγείας, καθώς και ικανοποίηση τοπικών αναγκών, προκειμένου περί οργανισμών τοπικής αυτοδιοίκησης), στο άρθρο 22 παρ. 4 του Συντάγματος. Ο ν. 3536/2007 περί «ρυθμίσεων για την αντιμετώπιση εκτάκτων αναγκών σε περίοδο ειρήνης» συμπληρώνει και εξειδικεύει το συνταγματικό πλαίσιο της επίταξης.
Η πολιτική επίταξη
Η «πολιτική» επίταξη συνίσταται στην προσωρινή αποστέρηση χρήσεως και καρπώσεως ιδιοκτησίας, που λαμβάνει, ειδικά για τα ακίνητα, τη μορφή αναγκαστικής εισφοράς γης. Επιτρέπεται μόνο για «θεραπεία άμεσης κοινωνικής ανάγκης που μπορεί να θέσει σε κίνδυνο τη δημόσια τάξη και υγεία». Η πλήρωση ή όχι, σε κάθε ειδική περίπτωση, της εν λόγω προϋπόθεσης, το αν συντρέχει δηλαδή ανάγκη που να είναι «άμεση», «κοινωνική» (δημόσια) και «επικίνδυνη», είναι δικαστικά ελέγξιμη. Οι έννοιες «δημόσια τάξη» και «δημόσια υγεία» πρέπει, κατά τη θεωρία, να ερμηνεύονται στενά, στην πράξη, πάντως, αυτό δεν είναι πάντα απλό. Η πρόκληση, διάδοση και μετάδοση λοιμωδών ή μολυσματικών ασθενειών βρίσκονται στον πυρήνα της «απειλής κατά της δημόσιας υγείας».
Η επίταξη και η έννοια του ευλόγου χρόνου
Ως εκ φύσεως προσωρινό μέτρο, η επίταξη συνδέεται με την έννοια του «ευλόγου χρόνου», του διαστήματος δηλαδή εντός του οποίου δεν είναι δυνατή η οριστική αντιμετώπιση της έκτακτης ανάγκης. Ο εύλογος κρίνεται, κατά τη νομολογία του Συμβουλίου της Επικρατείας, ανά περίπτωση, που πάντως συνήθως δεν μπορεί να υπερβαίνει την πενταετία. Αν και δεν απαιτείται αποζημίωση από το Σύνταγμα, η νομοθεσία (ν. 4442/1929, όπως ισχύει) προβλέπει αποζημίωση που καλύπτει όμως μόνο τη θετική ζημία. Κάποιο είδος αποζημίωσης μπορεί να προβλέπει και η ίδια η κρατική πράξη που επιβάλλει την επίταξη.
Οι μετανάστες και η επίταξη οικοπέδων σε νησιά
Στην πρόσφατη περίπτωση της επίταξης οικοπέδων σε νησιά για τη δημιουργία χώρων εγκατάστασης μεταναστών, υπήρχαν οι ιδιαιτερότητες της λήψης της απόφασης μέσω Πράξης Νομοθετικού Περιεχομένου, καθώς και της πρόβλεψης μελλοντικής αλλά εντός δήλης προθεσμίας (δυο μηνών από τη δημοσίευση της απόφασης) και με ειδική διαδικασία (περιγραφόμενη στην ΠΝΠ) αποζημίωσης.
Οι συνταγματικές προϋποθέσεις της επίταξης – έκτακτη, δημόσια, επείγουσα, πρόσκαιρη ανάγκη – φαίνονται να πληρούνται, ιδίως από τη στιγμή που η κυβέρνηση επικαλέστηκε ρητά όχι μόνο την κοινωνική αναταραχή σε περιοχές μαζικής υποδοχής μεταναστών-προσφύγων αλλά και απειλές κατά της δημόσιας υγιεινής. Το ζήτημα του εάν τελικώς θα υλοποιηθεί το συγκεκριμένο σχέδιο επίταξης εκφεύγει του νομικού σχολιασμού.
Κώστας Μποτόπουλος
Συνταγματολόγος
