Σημείωση: Ο σχολιασμός γίνεται με βάση το υπό επεξεργασία από την αρμόδια Επιτροπή Σχέδιο Νόμου, στην εκδοχή η οποία είναι διαθέσιμη στην ιστοσελίδα του Κοινοβουλίου στις 7.1.2026
Το υπό επεξεργασία Σχέδιο Νόμου του ΥΠΕΘΑ με τίτλο «Χάρτης Μετάβασης των Ενόπλων Δυνάμεων στη Νέα Εποχή» έχει απασχολήσει τον δημόσιο διάλογο κυρίως σχετικά με ζητήματα μισθολογικά και θέματα σταδιοδρομίας και εξέλιξης υπαξιωματικών. Συγκεκριμένες διατάξεις του Σχεδίου Νόμου, όμως φαίνεται να επηρεάζουν με πρωτοφανή σφοδρότητα τα δικαιώματα ατόμων με διαγνωσμένη ψυχική νόσο, με τρόπο που φαντάζει να είναι κατ’ αρχήν αντίθετος στο Άρθρο 4 του Συντάγματος περί ισότητας των Ελλήνων πολιτών. Αναλυτικότερα, αντί τα άτομα με διαγνωσμένη ψυχική νόσο τα οποία αιτούνται αναβολή στράτευσης για λόγους υγείας να τύχουν της προστασίας της Πολιτείας ή/και να προβλεφθούν διευκολύνσεις (accommodations), φαίνεται να εισάγονται διατάξεις με τις οποίες επιβαρύνονται υπέρμετρα, εντασσόμενα σε διαφορετικές διαδικασίες σε σχέση με όσους αντιμετωπίζουν σωματική νόσο. Οι διατάξεις αυτές θα έχουν άγνωστες συνέπειες για την υγεία τους και τη δυνατότητα συμμετοχής τους στην κοινωνική και οικονομική ζωή.
Η θεμελίωση των προτεινόμενων διατάξεων έγινε με βάση αποσπασματικά στοιχεία, τα οποία δείχνουν αυξητική τάση των αναβολών για λόγους ψυχικής υγείας τα τελευταία 5 χρόνια. Αυτό το στατιστικό παρουσιάστηκε μεμονωμένα, χωρίς συγκριθεί με την εν γένει άνοδο των διαγνώσεων ψυχικών νόσων στον γενικό πληθυσμό και στους νέους από 18 μέχρι 30 ετών, συγκεκριμένα. Η άνοδος αυτή των διαγνώσεων αποτελεί μία πραγματικότητα τόσο στην Ελλάδα όσο και σε πλείστες άλλες χώρες της Δύσης την τελευταία δεκαετία και ειδικά από την περίοδο της πανδημίας και έπειτα. Επίσης, δεν σχολιάστηκε το αυταπόδεικτο γεγονός ότι οι νεότεροι, ολοένα και περισσότερο, είναι συνειδητοποιημένοι για τις ψυχικές νόσους, έχουν πρόσβαση σε υπηρεσίες και επαγγελματίες ψυχικής υγείας και δεν θεωρούν “στίγμα” το να ζητήσουν ιατρική βοήθεια, διάγνωση και θεραπεία εφόσον το χρειαστούν. Αξιοσημείωτο είναι εξάλλου το γεγονός ότι όταν το κόμμα “ΝΙΚΗ” είχε ζητήσει στο παρελθόν στοιχεία για τον αριθμό των απαλλαγών στράτευσης μέσω επίκαιρης ερώτησης, το ΥΠΕΘΑ αρνήθηκε να τα δημοσιοποιήσει επικαλούμενο λόγους εθνικής ασφαλείας.
Η Ελληνική Ψυχιατρική Εταιρεία, όπως και ο Συνήγορος του Πολίτη έχουν ήδη αντιδράσει στις διατάξεις του Σχεδίου Νόμου με σχετικές δημόσιες ανακοινώσεις. Μάλιστα, η Ελληνική Ψυχιατρική Εταιρεία προειδοποιεί στην ανακοίνωση της για ενδεχόμενη παραβίαση θεμελιωδών δικαιωμάτων των ασθενών. Συνοπτικά, εφόσον το Σχέδιο Νόμου υπερψηφιστεί ως έχει, τα βασικά θέματα που εκτιμάται ότι θα απασχολήσουν τα δικαστήρια και τους ευρωπαϊκούς θεσμούς το αμέσως προσεχές διάστημα σχετικά την αντιμετώπιση των ατόμων με διαγνωσμένη ψυχική νόσο είναι τα εξής:
Περί γνωματεύσεων
Το Νομοσχέδιο προβλέπει την απαίτηση προσκόμισης ιατρικών γνωματεύσεων μόνο από Επιμελητή Α’ ή Διευθυντή Δημοσίου για όσους έχουν διαγνωσμένη ψυχική νόσο προκειμένου να τύχουν αναβολής στράτευσης (με κάποιες επιφυλάξεις, οι οποίες δεν εξειδικεύονται περαιτέρω). Για σωματικά προβλήματα δεν υπάρχει αντίστοιχη απαίτηση, δηλαδή συνεχίζει να επαρκεί η γνωμάτευση ιδιώτη ιατρού, όπως ακριβώς και σήμερα. Στην ελληνική έννομη τάξη έχει εισαχθεί η ισοτιμία των γνωματεύσων ιδιωτών ιατρών και γνωματεύσεων των ιατρών Δημοσίου εδώ και δύο δεκαετίες (παρ. 2, του άρθρου 6 του Ν. 3627/2007 και διατάξεις της παρ. 1, του άρθρου 5 του Ν. 3418/2005). Επομένως, εξαρχής η απαίτηση προσκόμισης ιατρικής γνωμάτευσης από συγκεκριμένους ιατρούς του Δημοσίου δεν φαίνεται να ευσταθεί βάσει του ισχύοντος νομικού πλαισίου.
Περί χρονικής διάρκειας αναβολών
Στο Νομοσχέδιο προβλέπεται η απαίτηση πενταετούς αναβολής σε όσους έχουν διαγνωσμέναψυχικά νοσήματα πριν την τελική κρίση (αντί διετούς όπως σήμερα), η οποία θα χορηγείται μόνο ανά εξάμηνο ή ανά έτος (δηλαδή εισάγεται η απαίτηση για συνολικά 5 έως 10 αναβολές μέχρι την τελική κρίση). Για τα σωματικά προβλήματα θα συνεχίζει να προβλέπεται η διετής αναβολή που προβλέπεται σήμερα, η οποία μάλιστα μπορεί να δοθεί με την μορφή μίας ενιαίας διετούς αναβολής (δηλαδή μία αναβολή και έπειτα τελική κρίση). Το παραπάνω, όπως προειδοποιεί ο Συνήγορος του Πολίτη, συνιστά διάταξη ασύμβατη με την Σύμβαση των Ηνωμένων Εθνών (Ν. 4074/2012) για τα Δικαιώματα των Ατόμων με Αναπηρία.
Συγκεκριμένα ο ΣτΠ αναφέρει:
“Ο Συνήγορος του Πολίτη, αν και αναγνωρίζει πως υπάρχουν ουσιώδεις διαφορές ανάμεσα σε παθήσεις αφ’ ενός σωματικές και αφ’ ετέρου ψυχικές ως προς τη δυνατότητα διάγνωσης, υπενθυμίζει πως η Σύμβαση των Ηνωμένων Εθνών για τα Δικαιώματα των Ατόμων με Αναπηρία (ν. 4074/2012) προβλέπει ίσα δικαιώματα, ανεξάρτητα από τη φύση ή το είδος της αναπηρίας. Ως πλαίσιο για την προαγωγή της εφαρμογής της εν λόγω Σύμβασης (άρθρο 72 ν. 4488/2017), ο Συνήγορος του Πολίτη θεωρεί ως ασύμβατη με αυτή τη Σύμβαση την en bloc υποβολή των ψυχικά πασχόντων σε σημαντικά πιο χρονοβόρο και επαχθή διαδικασία προκειμένου να τύχουν αναβολής ή απαλλαγής από τη στράτευση, χωρίς να προβλέπεται περιθώριο εξατομικευμένης κρίσης με βάση τα δεδομένα της εκάστοτε περίπτωσης”
Περί ακούσιας Νοσηλείας
Μετά από τα 5 έτη αναβολών, και προκειμένου για όσους έχουν διαγνωσμένες ψυχικές νόσους, θα απαιτείται πιστοποίηση Αναπηρίας από τα ΚΕΠΑ για να δοθεί απαλλαγή από τις στρατιωτικές υποχρεώσεις, σύμφωνα με το Νομοσχέδιο. Σημειώνεται ότι για τα σωματικά προβλήματα υγείας δεν υπάρχει αντίστοιχη απαίτηση για πιστοποίηση Αναπηρίας. Αν δεν προσκομιστεί αυτή η πιστοποίηση, το Νομοσχέδιο (άρθρο 208), αναφέρει ρητά ότι μπορεί να οδηγήσει τους ψυχικά ασθενείς σε οιονεί ακούσια ψυχιατρική νοσηλεία, έχοντας ως βάση έναν εν πολλοίς άγνωστο νόμο της Χούντας (!), τον 1327/1973. Για σωματικά προβλήματα υγείας δεν υπάρχει η απαίτηση προηγούμενης νοσηλείας. Επίσης, καθώς είναι γνωστό, η ακούσια ψυχιατρική νοσηλεία απαγορεύεται για λόγους εκτίμησης της ψυχικής κατάστασης οιουδήποτε προσώπου. Επιτρέπεται, κατ’ εξαίρεση, αποκλειστικά σε συγκεκριμένες περιπτώσεις που ο ασθενής δεν είναι ικανός να κρίνει για το συμφέρον της υγείας και η νοσηλεία κρίνεται απαραίτητη για να αποτραπούν πράξεις βίας κατά του ίδιου ή τρίτων προσώπων, και μόνο με διάταξη Εισαγγελέα.
Ο ΣτΠ αντιδρά έντονα σε σχέση με το σημείο αυτό:
“Ακόμη περισσότερο προβληματική είναι η υποχρέωση προηγούμενης νοσηλείας ως προϋπόθεση της απαλλαγής: η νοσηλεία αυτή μόνο κατ’ ευφημισμόν αποκαλείται «εκούσια» στο κείμενο του νομοσχεδίου, καθώς η πρόβλεψή της ως προϋπόθεσης για υπαγωγή σε ευμενή ρύθμιση (εν προκειμένω σε αναβολή ή απαλλαγή στράτευσης) την καθιστά κατ’ ουσίαν ακούσια, κάτι που μένει ν’ αποτιμηθεί κατά πόσο συμβιβάζεται με τη διεθνή δέσμευση της χώρας κατ’ άρθρο 7 ν. 2619/1998 (Σύμβαση Oviedo).”
Εκτός από το άρθρο 7 της Σύμβασης Oviedo που αναφέρεται στην ανακοίνωση του ΣτΠ, οι διατάξεις για την ψυχική υγεία είναι πιθανό να προσκρούουν σε μία σειρά από δεσμευτικές για την χώρα διατάξεις συνθηκών όπως ο Χάρτης των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης (άρθρο 1 – Αξιοπρέπεια, άρθρο 3 – Ακεραιότητα του Ατόμου, άρθρο 21 – Απαγόρευση Διακρίσεων, άρθρο 26 – Ενσωμάτωση Ατόμων με Αναπηρίες) αλλά και της Ευρωπαϊκής Σύμβασης για τα Δικαιώματα του Ανθρώπου (άρθρο 5 – Δικαίωμα στην Ελευθερία και την Ασφάλεια, άρθρο 8 – Σεβασμός στην Ιδιωτικότητα, άρθρο 14 – Απαγόρευση των Διακρίσεων).
Συμπερασματικές παρατηρήσεις
Για τα παραπάνω προτεινόμενα μέτρα του Σχεδίου Νόμου δεν φαίνεται να τέθηκε κάποια επιστημονική τεκμηρίωση υπόψιν της Επιτροπής της Βουλής, παρότι ελλοχεύει ο κίνδυνος να οδηγήσουν σε επιβάρυνση της υγείας χιλιάδων νέων ατόμων που αντιμετωπίζουν ψυχικές νόσους. Σε κοινωνικό επίπεδο, η πρόβλεψη υπαγωγής χιλιάδων ατόμων σε μία χρονοβόρο διοικητική διαδικασία είναι πιθανό να τους στερήσει την πρόσβαση σε ευκαιρίες στην εκπαίδευση ή/και στην αγορά εργασίας, ενώ ήδη αντιμετωπίζουν δυσκολίες στους τομείς αυτούς λόγω της βεβαρημένης κατάστασης της ψυχικής υγείας τους. Σε νομικό επίπεδο, και εφόσον τα στοιχεία που παρουσίασε το Υπουργείο κατέδειξαν ότι οι αναβολές για λόγους υγείας ανέρχονται σε κάποιες χιλιάδες ετησίως, είναι απορίας άξιο ποια θα είναι η αντιμετώπιση των χιλιάδων προσφυγών που πιθανόν να γίνουν από θιγόμενους σε εθνικό (ΣτΕ) και ευρωπαϊκό επίπεδο (ΕΔΔΑ).
Ξενοφών Κοντιάδης
Καθηγητής Δημοσίου Δικαίου στο Πάντειο Πανεπιστήμιο, δικηγόρος
