Τα κοινωνικά δικαιώματα υποχρεώνουν το κράτος να διασφαλίζει στους πολίτες ορισμένα κοινωνικά αγαθά. Αυτό επιτυγχάνεται μέσα από μια σειρά δημόσιων συστημάτων (θεσμών, δημόσιων υπηρεσιών) με αποστολή την παροχή κοινωνικών υπηρεσιών στους πολίτες. Με αυτόν τον τρόπο διασφαλίζεται η καθολικότητα πρόσβασης στις σχετικές υπηρεσίες. Τι είναι αυτό, λοιπόν, που μας συγκροτεί ως κοινωνία αλληλεγγύης;

Το Σύνταγμα της χώρας μας κατοχυρώνει μια σειρά από κοινωνικά δικαιώματα, όπως το δικαίωμα στην παιδεία, το δικαίωμα στην υγεία ή το δικαίωμα στην κοινωνική ασφάλιση. Τα δικαιώματα αυτά υποχρεώνουν το κράτος να διασφαλίζει στους πολίτες ορισμένα κοινωνικά αγαθά. Προς το σκοπό αυτό, το κράτος οργανώνει ένα πλέγμα θεσμών και δημόσιων υπηρεσιών, δηλαδή δημόσια συστήματα, που αποστολή τους είναι να παρέχουν στους πολίτες κοινωνικές υπηρεσίες. Τις υπηρεσίες αυτές τις χαρακτηρίζουμε κοινωνικές, γιατί παρέχονται είτε δωρεάν είτε με προνομιακούς όρους. Αν δεν υπήρχαν τα δημόσια συστήματα, οι πολίτες θα έπρεπε να αναζητήσουν τις ίδιες υπηρεσίες από την αγορά, δηλαδή θα έπρεπε να τις αγοράσουν από ιδιωτικές επιχειρήσεις.  

Για παράδειγμα, τα δημόσια σχολεία και οι άλλοι θεσμοί του δημόσιου εκπαιδευτικού συστήματος παρέχουν στους πολίτες εκπαιδευτικές υπηρεσίες δωρεάν. Τα δημόσια νοσοκομεία και οι άλλοι θεσμοί του εθνικού συστήματος υγείας παρέχουν στους πολίτες υπηρεσίες υγειονομικής περίθαλψης, είτε δωρεάν είτε με περιορισμένη οικονομική συμμετοχή, δηλαδή με επιβάρυνση που υπολείπεται του πραγματικού κόστους τους. Οι δημόσιοι φορείς κοινωνικής ασφάλισης που συγκροτούν το δημόσιο συνταξιοδοτικό σύστημα παρέχουν συντάξεις σε όσους, είτε λόγω ηλικίας είτε λόγω υγείας, δεν μπορούν να συνεχίσουν να εργάζονται.

Με τη λειτουργία των θεσμών αυτών υλοποιούνται τα αντίστοιχα κοινωνικά δικαιώματα. Φυσικά, όποιος θέλει και εφόσον έχει την οικονομική δυνατότητα, μπορεί να φοιτήσει σε ιδιωτικό σχολείο, να νοσηλευτεί σε ιδιωτική κλινική ή να ενταχθεί σε συνταξιοδοτικό πρόγραμμα ιδιωτικής ασφαλιστικής επιχείρησης. Η σημασία των δημόσιων συστημάτων έγκειται στο ότι διασφαλίζουν την καθολικότητα, δηλαδή ότι όλοι οι πολίτες, ανεξαρτήτως της οικονομικής τους δυνατότητας, έχουν πρόσβαση στις σχετικές υπηρεσίες.  

Οι κοινωνικές υπηρεσίες παρέχονται, λοιπόν, δωρεάν ή με χαμηλή επιβάρυνση. Αυτό δεν σημαίνει ότι δεν έχουν κόστος. Οι κοινωνικές υπηρεσίες προς τους πολίτες χρηματοδοτούνται από φόρους και εισφορές που οι ίδιοι οι πολίτες καταβάλλουν. Το κράτος δεν έχει δικούς του πόρους, απλώς διαμεσολαβεί για την αναδιανομή του κοινωνικού πλούτου. Η παροχή κοινωνικών υπηρεσιών συνιστά μεταφορά πόρων προς κάποιους, τους αποδέκτες των υπηρεσιών, όπως είναι οι μαθητές των δημόσιων σχολείων, οι νοσηλευόμενοι στα δημόσια νοσοκομεία, οι συνταξιούχοι.

Οι πόροι αυτοί όμως, έχουν αφαιρεθεί από κάποιους άλλους, τους φορολογούμενους και τους ασφαλισμένους που καταβάλλουν ασφαλιστικές εισφορές. Οι μεν και οι δε μπορεί εν μέρει να ταυτίζονται, όμως σε γενικές γραμμές οι πλουσιότεροι επιβαρύνονται περισσότερο και λαμβάνουν λιγότερες παροχές, ενώ οι φτωχότεροι επιβαρύνονται λιγότερο και λαμβάνουν περισσότερες παροχές. Αυτή η αναδιανομή, δηλαδή η μεταφορά πόρων από τους πλουσιότερους στους φτωχότερους, αποτελεί την πεμπτουσία αυτού που αποκαλούμε κοινωνική αλληλεγγύη.    

Εκφάνσεις της κοινωνικής αλληλεγγύης

Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα για το πώς λειτουργεί η κοινωνική αλληλεγγύη, είναι η υποχρεωτική κοινωνική ασφάλιση. Η υποχρεωτικότητα της κοινωνικής ασφάλισης έχει δύο διαστάσεις: Αφενός, όλοι οι εργαζόμενοι ασφαλίζονται υποχρεωτικά σε δημόσιο ασφαλιστικό φορέα. Δεν μπορούν να εξαιρεθούν, λέγοντας ότι ήδη έχουν (και πληρώνουν) ιδιωτική ασφάλιση. Αφετέρου, όλοι οι ασφαλισμένοι καταβάλλουν υποχρεωτικά κάθε μήνα ως ασφαλιστική εισφορά ένα ποσοστό του μισθού τους. Αυτό σημαίνει ότι οι υψηλόμισθοι καταβάλλουν περισσότερα από τους χαμηλόμισθους, όπως και ότι όσοι έχουν σταθερή εργασία καταβάλλουν περισσότερα από όσους μένουν κάποια διαστήματα άνεργοι.    

Αν έχω υψηλό εισόδημα, καταβάλλω υψηλές εισφορές υγείας στο δημόσιο ασφαλιστικό σύστημα και λαμβάνω χαμηλές ή καθόλου παροχές, είτε επειδή είμαι υγιής και δεν τις χρειάζομαι είτε επειδή είμαι πλούσιος και αν τις χρειαστώ, θα προτιμήσω να τις αγοράσω από ιδιωτικούς παρόχους. Αν είμαι φτωχός και με κακή υγεία (συνήθως αυτά πηγαίνουν μαζί), καταβάλλω ελάχιστες ή καθόλου εισφορές στο δημόσιο σύστημα, από το οποίο λαμβάνω πολλαπλάσιας αξίας παροχές. Αυτό εκ πρώτης όψεως μπορεί να μοιάζει άδικο: τον πλούτο που παράγω τον μοιράζομαι με άλλους που παράγουν λιγότερο ή καθόλου. Είναι όμως, μια ‘αδικία’ που όχι μόνο την επιτάσσει το Σύνταγμά μας αλλά και η οποία, μας συγκροτεί ως κοινωνία αλληλεγγύης.

Ακρίτας Καϊδατζής
Επίκουρος Καθηγητής Συνταγματικού Δικαίου Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης

Share on facebook
Share on twitter
Share on email
Share on print
Share on facebook
Share on twitter
Share on email
Share on print

Σου άρεσε το άρθρο, αλλά σου δημιούργησε νέες απορίες;

Έχεις και άλλα ερωτήματα που σε απασχολούν σε σχέση με το Σύνταγμα, τους Θεσμούς, τα δικαιώματα και τη λειτουργία της Δημοκρατίας;

Σχετικά Άρθρα

Υπάρχει δίλημμα/σύγκρουση μεταξύ ελευθερίας και ασφάλειας στη σύγχρονη δημοκρατία;

Η φιλελεύθερη δημοκρατία πετυχαίνει να παραμένει σταθερή, γιατί, εν τέλει, οι πολίτες προτιμούν ένα πολιτικό πλαίσιο που σέβεται όλους το ίδιο. Τι σημαίνουν τα παραπάνω για τη σχέση ελευθερίας και ασφάλειας; Η ιδέα ότι η σταθερότητα της δημοκρατικής κοινωνίας στηρίζεται πάνω στον ίσο σεβασμό της ελευθερίας του καθενός είναι ένας νέος τρόπος νοηματοδότησης της σχέσης ασφάλειας και ελευθερίας.

Περισσότερα

Έχουν οι πολίτες λόγο στην αναθεώρηση του Συντάγματος;

Η αναθεώρηση του Συντάγματος αποτελεί μια σημαντική ευκαιρία για την άμεση συμμετοχή της κοινωνίας πολιτών, των κοινωνικών εταίρων και κάθε πολίτη στη διαβούλευση για τα μεγάλα θεσμικά προβλήματα της χώρας.

Περισσότερα

Τι είναι η Δημοκρατία; Προϋποθέσεις Συγκρότησης και Κατευθυντήριες Αρχές

Η Δημοκρατία είναι ένα σύστημα διακυβέρνησης που διέπεται από ορισμένες συγκροτησιακές προϋποθέσεις (η έννοια του ελεύθερου, της αναγνώρισης του «άλλου», η έννοια του ανθρώπου) και κατευθυντήριες αρχές (φιλελεύθερη αρχή και δημοκρατική αρχή).

Περισσότερα