Εισαγωγικά
Αποτελεί κοινή παραδοχή πως η ραγδαία ανάπτυξη της τεχνητής νοημοσύνης και η διείσδυσή της σε κάθε πτυχή της οικονομικής, πολιτικής και εν γένει κοινωνικής ζωής, δημιουργούν νέα δεδομένα επί της απτής λειτουργίας δημοκρατικών θεσμών και εφαρμογής αντίστοιχων θεσμικών εγγυήσεων. Υπό αυτό το πρίσμα, προβάλλει ευλόγως η καταρχήν διαπίστωση πως τα ως άνω δεδομένα και οι αναδυόμενες μεταβολές που αυτά επιφέρουν, δεν αφήνουν ανεπηρέαστο τον πυρήνα του δημοκρατικού πολιτεύματος που δεν είναι άλλος από την θωρακισμένη εκλογική διαδικασία. Η θωράκιση δε αυτής, δεν θα πρέπει να θεωρείται a priori ως δεδομένο χαρακτηριστικό εκάστης διαδικασίας εκλογής, αλλά ως αναγκαία προϋπόθεση, προσήλωση και αταλάντευτη στόχευση εντός των σύγρονων αστικών δυτικών δημοκρατιών. Ο απαρέγκλιτος σεβασμός έναντι των συνταγματικών επιταγών που διέπουν την εκλογική διαδικασία αποτελεί επί της ουσίας θεσμική θωράκιση και αναγνώριση του ίδιου του αντιπροσωπευτικού πολιτεύματος. Κρίσιμο συνεπώς ζήτημα εν προκειμένω δεν είναι άλλο από την εξέταση των ενδεχόμενων κινδύνων αλλά και πιθανών ευεργετικών επιδράσεων της ευρείας χρήσης εφαρμογών τεχνητής νοημοσύνης και στην εκλογική διαδικασία, ήτοι στον θεμέλιο λίθο της αντιπροσωπευτικής δημοκρατίας. Είναι σαφές πως η εν λόγω εξέταση τελεί σε πλήρη συνάρτηση με τις θεσμικές αρχές, όρια και δικαιώματα που καθιερώνονται από τον ισχύοντα συνταγματικό καταστατικό χάρτη.
Η εφαρμογή της Τεχνητής Νοημοσύνης σε Εκλογικές Διαδικασίες και ο Ρόλος του Διαδικτύου
Προτού εξεταστεί η ουσία της προκείμενης ανάλυσης, δέον ως αναφερθούν τα βασικά χαρακτηριστικά που απορρέουν από τη χρήση εφαρμογών τεχνητής νοημοσύνης στην εκλογική διαδικασία. Σημειώνεται, λυσιτελώς κατά την άποψη του γράφοντος στο παρόν σημείο, ότι όπου «εκλογική διαδικασία» νοείται διασταλτικώς όχι μόνο η αμιγώς εκλογική διαδικασία της άσκησης π.χ. του δικαιώματος του εκλέγειν αλλά ευρύτερα η διαμόρφωση και εκκίνηση της προεκλογικής διαδικασίας, η μαζική επικοινωνία και προβολή, η προώθηση πολιτικού μηνύματος και κάθε εν γένει δράση και συμπεριφορά που στοχεύουν στην επιρροή της κοινής γνώμης προτού αυτή μετουσιωθεί σε ψήφο.
Τούτη εξάλλου η προσέγγιση επαληθεύεται από το γεγονός ότι η επιλογή του εκλογέα δύναται να επηρεαστεί άμεσα, από σειρά παραγόντων όπως η αλγοριθμική στόχευση πολιτικών μηνυμάτων, η ανάλυση της εκλογικής συμπεριφοράς μέσω της συλλογής, επεξεργασίας και ανάλυσης big data, η χρήση deepfakes καθώς και η χρήση συγκεκριμένου περιεχομένου αυτοματοποιημένης και όλως στοχευμένης πολιτικής διαφήμισης και εξατομίκευσης πολιτικού λόγου. Δεν είναι δε λίγες εκείνες οι περιπτώσεις, μάλιστα πρόσφατες, σε διεθνές επίπεδο, όπου ο αναγκαίος δημόσιος διάλογος και ανταλλαγή πολιτικών επιχειρημάτων με την έως σήμερα «παραδοσιακή» μορφή πολιτικής αντιπαράθεσης υποχώρησαν ενώπιον της μαζικής πολιτικής διαφήμισης και προβολής μέσω πλατφορμών και εξατομικευμένων μηνυμάτων σε κάθε εκλογέα. Αυτού του είδους τα μηνύματα έφτασαν στο σημείο να αναπαριστούν ακόμη και τη μορφή πολιτικών προσώπων που έχουν αποβιώσει (!) ώστε με τον τρόπο αυτό να επηρεαστεί και συναισθηματικά η λαϊκή βούληση υπέρ συγκεκριμένου κόμματος. (Ιδέτε περίπτωση εκλογών Ινδίας https://www.bbc.com/news/world-asia-india-68918330).
Ιδιαίτερη σημασία και ενδιαφέρον αποκτά η προκείμενη συζήτηση, αναλογιζόμενος κανείς πως η διαδικασία της μικρο-στόχευσης πολιτικού περιεχομένου μέσω τη χρήσης ψηφιακών πλατφορμών και εν γένει εφαρμογών τεχνητής νοημοσύνης δεν περιορίζεται χωρικά ή εθνικά. Τούτο σημαίνει ότι οι εγγενείς έννοιες του διαδικτύου, όπως η ελευθερία και μαζικότητα, επηρεάζουν εκ των πραγμάτων ή δύναται να επηρεάζουν τη λαϊκή βούληση πολιτών οριζόντια. Τούτο σημαίνει ότι ανεξάρτητα από τη χώρα όπου «παράγεται» το πολιτικό μήνυμα και η εν η γένει πολιτική στόχευση, γεγονός που πολλές φορές παραμένει μη ανιχνεύσιμο, σημασία έχει η «χώρα στόχος» συνεπώς η λαϊκή βούληση επί συγκεκριμένης αφορμής και πολιτικού γεγονότος.
Χαρακτηριστική περίπτωση της ανωτέρω αναφοράς δεν είναι άλλη από την προεκλογική περίοδο του βρετανικού δημοψηφίσματος, διακύβευμα του οποίου ήταν η απλή κατάφαση ή άρνηση των πολιτών στην παραμονή της χώρας στην Ε.Ε. Κατά την περίοδο αυτή, παρατηρήθηκε από ενδελεχείς επιστημονικές έρευνες ότι χιλιάδες λογαριασμοί σε πασίγνωστη διαδικτυακή πλατφόρμα, για την ακρίβεια ένα ολόκληρο και άρτια οργανωμένο δίκτυο bots, δημιουργήθηκαν αποκλειστικά και μόνο για την διάρκεια της προεκλογικής εκστρατείας και της προώθησης του Brexit ενώ λίγο καιρό μετά το πέρας της διαδικασίας εξαφανίστηκαν (βλ. https://www.citystgeorges.ac.uk/research/impact/case-studies/social-media-bots-used-to-boost-political-messages-during-brexit-referendum) .
Στο σημείο αυτό, επισημαίνεται πως σε καμία περίπτωση δεν επιχειρείται κάποιου είδους «ρηχή» αιτιολόγηση ή επιφανειακή ερμηνεία της λαϊκής βούλησης αποκλειστικά και μόνον ως απόρροια της εν γένει πολιτικής διαφήμισης και στόχευσης μέσω διαδικτύου ή λοιπών εφαρμογών ΤΝ. Κάτι τέτοιο εξάλλου θα αποτελούσε ευθεία υποτίμηση και προσβολή στην ανεξαρτησία της λαϊκής γνώμης και βούλησης και εν τέλει στην κριτική άποψη και αντίληψη εκάστου πολίτη. Αντιθέτως, η προκείμενη συνοπτική ανάλυση, στοχεύει στην ανάδειξη ακριβώς εκείνων των κινδύνων για την ανεξαρτησία της ελευθερίας της βούλησης και της ανάγκης αυξημένης θεσμικής – συνταγματικής θωράκισης του πυρήνα της αντιπροσωπευτικής Δημοκρατίας του πλέον τεχνολογικά προηγμένου αιώνα στην ιστορία της ανθρωπότητας.
Τέλος, σε ό,τι αφορά στην πρόσβαση της συντριπτικής πλειοψηφίας των πολιτών στο διαδίκτυο και σε εφαρμογές ΤΝ, σημειώνονται επιπλέον δύο προκλήσεις – κίνδυνοι όχι μόνο του δημόσιου διαλόγου και της ποιότητας αυτού, αλλά και του ίδιου του πυρήνα της διαμόρφωσης της λαϊκής βούλησης. Μία εξ αυτών δεν είναι άλλη από τη διάχυση fake news και την δυσχέρεια στον εντοπισμό και εξέταση της ουσίας αυτών. Η ταχύτητα διάδοσης της πληροφορίας και η «εύκολη» ανάγνωση του τίτλου μίας «είδησης» λειτουργεί αλυσιτελώς στην διαμόρφωση ασφαλούς κρίσης και άποψης επί παντός ζητήματος. Ο κίνδυνος μεγεθύνεται σε περιπτώσεις όπου η δημιουργία και διάδοση fake news αποκτούν τη μορφή μαζικής εκλογικής προπαγάνδας και στοχευμένης προσπάθειας αλλοίωσης της εκλογικής διαδικασίας και του αποτελέσματος αυτής. (βλ. περίπτωση Μολδαβίας https://bbc.com/news/articles/c4g5kl0n5d2o).
Η δεύτερη εκ των ανωτέρω προκλήσεων είναι εξίσου, αν όχι η πλέον σημαντική για το παρόν και το μέλλον των εκλογικών διαδικασιών. Η πρόκληση αυτή συνοψίζεται στο κατά πόσο μπορεί η ΤΝ να προβλέψει ή να επιλέξει (και αν ναι με ποια κριτήρια) το ποιος είναι ο κατάλληλος να ηγηθεί της χώρας, ενός κόμματος, μίας περιφέρειας, ενός δήμου ακόμη και ενός τοπικού συλλόγου. Με άλλα λόγια, μπορεί η ΤΝ να απαντήσει, συνεπώς και να επηρεάσει το εκλογικό σώμα, σχετικά με ερωτήματα που άπτονται αμιγώς του θεμέλιου λίθου της βούλησης; Είναι σε θέση η ΤΝ να «διευκολύνει» τον εκλογέα έμπροσθεν ενός εκλογικού διλήμματος και να τον «οδηγήσει» άμεσα ή έμμεσα προς ένα κόμμα ή συγκεκριμένο πολιτικό πρόσωπο;
Τα ανωτέρω ερωτήματα δεν εντάσσονται στη σφαίρα της φαντασίας αλλά στην ενεστώσα πραγματικότητα. Σήμερα η ΤΝ δεν διστάζει να απαντήσει άμεσα και γρήγορα σε ιστορικά ερωτήματα όπως επί παραδείγματι την κρίση για τον «κορυφαίο πολιτικό της Μεταπολίτευσης στην Ελλάδα» και μάλιστα προβαίνοντας σε διαχωρισμό με βάση συγκεκριμένα κριτήρια (π.χ. θεσμικά, ιδεολογικά κ.ο.κ.). Στο ίδιο μήκος κύματος, οι εφαρμογές ΤΝ μπορούν κάλλιστα να παράσχουν «συμβουλές» και εν γένει κατευθυντήριες γραμμές στον πολίτη αναφορικά με την επιλογή του σε επικείμενες εκλογικές διαδικασίες αναλόγως των προτεραιοτήτων που θέτει σε οικονομικά και κοινωνικά ζητήματα. Καθίσταται συνεπώς σαφές πως η εν λόγω λειτουργία της ΤΝ δύναται υπό προϋποθέσεις να λειτουργεί όλως επιδραστικά και άμεσα στον πυρήνα της διαμόρφωσης άποψης κάθε πολίτη.
Συνταγματικές Προκλήσεις και Θεσμικά Διακυβεύματα
Δεν χωρεί αμφιβολία ότι υπέρτερο θεσμικό διακύβευμα εκάστης εκ των ανωτέρω προκλήσεων, απόρροια εφαρμογών τεχνητής νοημοσύνης ή/και απλώς και μόνον του διαδικτύου ενόψει εκλογικών διαδικασιών, είναι η θωράκιση της λαϊκής κυριαρχίας. Η έννοια δε της «λαϊκής κυριαρχίας» δέον ως θεωρηθεί ο ίδιος ο πυρήνας του υφιστάμενου Συντάγματος κατά τρόπο όπου το άρθρο 1 αυτού, περί Μορφής του Πολιτεύματος να λειτουργεί σαφώς προσδιοριστικά, ανάγοντας έτσι την «κυριαρχία» αυτή σε εκ των ουκ άνευ προϋπόθεση λειτουργίας της Προεδρευόμενης Κοινοβουλευτικής Δημοκρατίας. Η αταλάντευτη αυτή θέση αυτή περί «Θεμελίου» του πολιτεύματος, όπως το ίδιο το Σύνταγμα την καθιερώνει με τον πλέον ρητό και σαφή τρόπο, λειτουργεί κατά την άποψη του γράφοντος διττά. Είναι λοιπόν σαφές από τη μία πως το Κράτος, συνεπώς και οι εξουσίες της εκτελεστικής εξουσίας, αυτοπροσδιορίζεται και λειτουργεί εν τοις πράγμασι με τρόπο δημοκρατικό (αρ. 1 παρ. 1 Σ.) μόνον εφόσον η εξουσία του αυτή αρύεται από την λαϊκή κυριαρχία και τον τρόπο όπου αυτή εκφράζεται θεσμικά. Θεσμική έκφραση αυτής δεν είναι άλλη από την ελεύθερη, ανόθευτη και αναγκαία περιοδικά επαναλαμβανόμενη εκλογική διαδικασία. Από την άλλη, έτερη υποχρέωση του κράτους και των θεσμών αυτού, είναι η εξασφάλιση και διαρκής προάσπιση της λαϊκής κυριαρχίας, ήτοι κάθε θεσμικής διαδικασίας και μέσου δια των οποίων αυτή εκφράζεται και αποδεικνύεται. Είναι σαφές ότι κορωνίδα αυτών είναι η ανόθευτη, ελεύθερη και δημοκρατικά οργανωμένη οργάνωση και διεξαγωγή των εκλογών, σε κάθε επίπεδο. Συνεπώς, αρχική κατευθυντήρια γραμμή του Συντάγματος είναι ο ίδιος ο πυρήνας αυτού όπως απορρέει από τα συνολικά οριζόμενα στο άρθρο 1 αυτού.
Η καθιέρωση της «λαϊκής κυριαρχίας» ως η υπέρτερη θεσμική υποχρέωση του κράτους και βασική προϋπόθεση λειτουργίας του πολιτεύματος θα λειτουργούσε αλυσιτελώς δίχως συνταγματική εξειδίκευση και προστασία των επιμέρους αρχών και δικαιωμάτων κάθε πολίτη, όπως ενδεικτικά το δικαίωμα στην πληροφόρηση (αρ. 5Α Σ.), στην προστασία δεδομένων προσωπικού χαρακτήρα (αρ. 9Α Σ.), της ελευθερίας της έκφρασης και του τύπου (αρ. 14 Σ.) πολλώ δε μάλλον δίχως προάσπιση και ανάδειξη των αρχών της αντιπροσώπευσης και εν γένει της εκλογικής διαδικασίας (βλ. αρ. 51 Σ).
Ειδικότερα, αναγκαία αφετηριακή σκέψη θα πρέπει κατά την άποψή μου να είναι το γεγονός ότι η αντιπροσωπευτική αρχή δεν είναι δεδομένο ή/και εγγενές στοιχείο της δημοκρατίας (βλ. αρχαία Αθήνα). Συνεπώς, η κατάκτηση – καθιέρωση της αντιπροσώπευσης μέσω του υφιστάμενου Συντάγματος και δη της παρ. 2 του αρ. 51 τελεί ουσιαστικά σε συνάρτηση με τις πάγιες θεωρίες και πρακτικές των σύγχρονων αστικών δυτικών δημοκρατιών ενώ περαιτέρω το ίδιο άρθρο (βλ. παρ. 3) εξειδικεύει και καθιερώνει τις συνταγματικές αρχές της εκλογής. Αναδεικνύεται ούτω η άμεση, μυστική και καθολική ψηφοφορία ως υπέρτερη ανάγκη και βασική σωρευτική προϋπόθεση διασφάλισης δημοκρατικού τρόπου αντιπροσώπευσης. Η ψήφος έτσι συνιστά με τον πλέον πρόδηλο τρόπο δήλωση βουλήσεως, συνεπώς και άσκηση δικαιώματος, αλλά και δημόσια λειτουργία (βλ. Σπυρόπουλος/Κοντιάδης/Ανθόπουλος/Γεραπετρίτης (- Σπυρόπουλος), ΕρμΣυντ (2017) αρ. 51. Το κράτος συνεπώς υποχρεούται να εξασφαλίζει την ελεύθερη άσκηση και αυτού του δικαιώματος των πολιτών ενώ από την άλλη οι πολίτες απολαμβάνουν αφενός την θετική άσκηση του δικαιώματος αυτού αλλά και την υποχρέωση άσκησής του μιας και το τελευταίο επέχει υποχρεωτικό χαρακτήρα.
Οι ανωτέρω αρχικές επισημάνσεις πέριξ της εκλογικής διαδικασίας και της συνταγματικής κατοχύρωσης – προάσπισης αυτής και αναφορές στις σχετικές συνταγματικές διατάξεις, αναδεικνύουν αυτομάτως και τους αντίστοιχους κινδύνους – προκλήσεις που ενδέχεται να επιφέρει η καθολική και μαζική χρήση του διαδικτύου και εφαρμογών ΤΝ στις εκλογικές διαδικασίες. Δεν χωρεί αμφιβολία ότι η έννοια του δικαιώματος στην πληροφόρηση έχει αναγκαίως ερμηνευθεί διασταλτικά κατά τη διάρκεια των ετών κατά τρόπο που να περιλαμβάνει όχι μόνο τις «παραδοσιακές» (και ίσως πλέον μίας άλλης εποχής) μορφές ενημέρωσης δια του τύπου αλλά την ευρύτερη πρόσβαση του πολίτη σε αυτό που ο καθηγητής Βενιζέλος προσδιορίζει ως «κοινωνία της πληροφορίας», ήτοι στο πεδίο που συγκαταλέγεται το διαδίκτυο, η ραδιοτηλεόραση, οι τηλεπικοινωνίες. Η ανόθευτη και ελεύθερη πρόσβαση στην κοινωνίας της πληροφορίας αποτελεί κατ’ αυτόν τον τρόπο μίας άλλης μορφής ανάπτυξης της προσωπικότητας του ατόμου αλλά και των επιχειρήσεων η οποία με τη σειρά της δύναται να επηρεάσει την οικονομική δραστηριότητα αλλά και εν γένει διαμορφώσει την ποιότητα ζωής πολιτών (βλ. Σπυρόπουλος/Κοντιάδης/Ανθόπουλος/Γεραπετρίτης (-Σπυρόπουλος), ΕρμΣυντ (2017) αρθ. 5Α).
Η κοινωνίας της πληροφορίας του 2026 φαντάζει ένα αχανές σύστημα και τοπίο κυρίως λόγω του διαδικτύου και κάθε μορφής εφαρμογής ΤΝ για μία σειρά λόγων και παραγόντων όπως ο αριθμός αυτών των εφαρμογών, η προέλευσή τους, η βασική τους στόχευση, τα φυσικά πρόσωπα πίσω από την οργάνωση και λειτουργία τους, η χρηματοδότησή τους κ.ο.κ. Τα ερωτήματα τούτα εκφεύγουν του στενού κύκλου της ιδιωτικής ανάπτυξης οικονομικής δραστηριότητας και πρωτοβουλίας όταν στοχεύουν στην επιρροή της λαϊκής βούλησης και των εκλογικών διαδικασιών, αποκτώντας έτσι δημόσιο ενδιαφέρον.
Έμπροσθεν των προφανών κινδύνων έναντι παγιωμένων εθνικών συνταγματικών αρχών και δικαιωμάτων, το δίκαιο της Ε.Ε. δείχνει να προσαρμόζεται έμπρακτα και ουσιαστικά στις υφιστάμενες ανάγκες και μελλοντικές θεσμικές προκλήσεις και κινδύνους όπως αυτοί έχουν ήδη επισημανθεί για το προκείμενο ζήτημα. Πέραν των θεσμικών κατοχυρώσεων ήδη εκ της θέσεως σε ισχύ του Χάρτη Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ε.Ε., η τελευταία διαπλάθει τα τελευταία χρόνια ένα ευρύ πλέγμα προστασίας από την ραγδαία ανάπτυξη ποικίλων μορφών τεχνολογίας και ΤΝ. Χαρακτηριστική είναι μεταξύ άλλων η ψήφιση του Κανονισμού ΕΕ 2024/900 σχετικά με τη διαφάνεια και τη στόχευση της πολιτικής διαφημιστικής προβολής, του Κανονισμού ΕΕ 2022/2065 (Πράξη για τις Ψηφιακές Υπηρεσίες) και προφανώς ο Κανονισμός ΕΕ 2024/1689 αναφορικά με τη θέσπιση εναρμονισμένων κανόνων σχετικά με την Τεχνητή Νοημοσύνη (Κανονισμός για την Τεχνητή Νοημοσύνη).
Σε ό,τι δε αφορά στον Κανονισμό για την Τεχνητή Νοημοσύνη μάλιστα, εντός αυτού ο ενωσιακός νομοθέτης κάνει ιδιαίτερη μνεία στους κινδύνους της ΤΝ επί εκλογικών διαδικασιών αναφέροντας καταρχήν πως: «τα συστήματα ΤΝ που προορίζονται να χρησιμοποιηθούν για να επηρεάσουν το αποτέλεσμα εκλογών ή δημοψηφίσματος ή την εκλογική συμπεριφορά φυσικών προσώπων κατά την άσκηση του εκλογικού τους δικαιώματος σε εκλογές ή δημοψηφίσματα θα πρέπει να ταξινομούνται ως συστήματα ΤΝ υψηλού κινδύνου» (βλ. ΕΕ Κανονισμός 2024/1689, σκ. 62).
Οι ανωτέρω Κανονισμοί, ως ήδη εξετέθη, λειτουργούν ως ενιαίο πλέγμα προστασίας αποδεικνύοντας έτσι την αναγκαία εξέλιξη των ενωσιακών κανόνων και την αλληλοσυμπλήρωσή τους με υφιστάμενους Κανονισμούς (βλ. Κανονισμό περί Προστασίας Δεδομένων Προσωπικού Χαρακτήρα) όσο και με πάγιες αρχές και αξίες της Ένωσης (βλ. όσες απορρέουν από το Δίκαιο της Ε.Ε., τον Χάρτη Θεμελιωδών Δικαιωμάτων κ.ο.κ.).
Υπό αυτό το πρίσμα αναδύεται, δίχως άλλο, η ανάγκη ισχύος και εφαρμογής του μέγιστου εφικτού δεσμευτικού πλαισίου προς όφελος των πολιτών και του κορυφαίου δικαιώματος αυτών στην ανόθευτη και ελεύθερη άσκηση του δικαιώματος του εκλέγειν αλλά και εκλέγεσθαι. Προβάλει στο σημείο τούτο η αναντίρρητη ανάγκη υιοθέτησης και εφαρμογής της έννοιας του «Επαυξημένου Συντάγματος» όπως η τελευταία έχει εισαχθεί στον διαρκή επιστημονικό διάλογο από τον Καθηγητή Βενιζέλο. Η προσέγγιση αυτή εκκινώντας από την ανάλυση υφιστάμενων κινδύνων και μελλοντικών προκλήσεων σε διάφορα επίπεδα καταλήγει ότι η εποχή προστάζει καταρχήν την ανάγκη διατηρήσεως του μέγιστου περιεχομένου εκάστου συστήματος προστασίας τόσο δηλαδή σε εθνικό όσο και σε διεθνές και ευρωπαϊκό επίπεδο. Λογική και νομική ακολουθία τούτης της σκέψης αποτελεί η θέση πως επί της ουσίας το μείζον κάθε φορά δεν είναι η διατύπωση θέσεως αναφορικά με την υπεροχή ή όχι του εθνικού κανόνα έναντι του ενωσιακού αλλά η απόδοση στον εθνικό συνταγματικό κανόνα του μέγιστου δυνατού ισχυρού και δεσμευτικού χαρακτήρα πάντοτε με γνώμονα την προάσπιση ατομικών και κοινωνικών δικαιωμάτων και διαφύλαξης των αρχών και αξιών του κράτους δικαίου (βλ. https://evenizelos.gr/images/stories/pdf/02-efimdd-6-23_augmented-constitution_ev_venizelos.pdf) (ΕφημΔΔ-6/2023).
Στο ανωτέρω πλαίσιο και δεδομένης της ήδη αναληφθείσας πρωτοβουλίας της Ένωσης, η οποία αν μη τι άλλο χαρακτηρίζεται πολυεπίπεδη επί του προκείμενου ζητήματος, είναι σαφές πως οι ενωσιακοί κανόνες μπορούν να σταθούν ως ένα επιπλέον στιβαρό θεσμικό αντίβαρο, παράλληλα και συμπληρωματικά με το εθνικό Σύνταγμα, στην προσπάθεια προάσπισης της εκλογικής διαδικασίας και του εν γένει δικαιώματος του εκλέγειν και εκλέγεσθαι.
Είναι σαφές, στην αυγή του 2026, πως οι ρυθμοί ανάπτυξης παντός είδους εφαρμογής ΤΝ και εξέλιξης του διαδικτύου αναπτύσσονται δίχως φρένα. Η παρούσα συνοπτική ανάπτυξη ενός μείζονος ζητήματος για το παρόν και μέλλον της Δημοκρατίας δεν επιχειρεί να δαιμονοποιήσει a priori την αναπόφευκτη και αναγκαία αυτή εξέλιξη. Τουναντίον, αναδεικνύει κατά την άποψη του γράφοντος την δυναμική του Συντάγματος η οποία όχι μόνο δεν απομειώνεται αλλ΄αντιθέτως ισχυροποιείται μέσα από την επιβεβλημένη προς τούτο ερμηνεία και εφαρμογή.
Οι πάγιες θέσεις, αρχές, αξίες και ο πυρήνας των δικαιωμάτων που το Σύνταγμά μας περιέχει εγγενώς, όπως τα σχετιζόμενα με την λαϊκή αντιπροσώπευση και την κορωνίδα αυτής (εκλογή), ισχυροποιούνται και προασπίζονται μέσα από την κατάλληλη ερμηνεία και υιοθέτηση ενωσιακών κανόνων δικαίου που θεσπίστηκαν ακριβώς για τον ίδιο σκοπό και στόχο. Κατά τον τρόπο αυτό η αστική φιλελεύθερη δυτική Δημοκρατία μας περικλείεται με τα αναγκαία θεσμικά αντίβαρα ανταποκρινόμενη στις ολοένα και αυξανόμενες συνταγματικές προκλήσεις και διακυβεύματα.
Δημήτρης Γερασιμίδης, Δικηγόρος LLM, MSc
Βιβλιογραφική Αναφορά – Πηγές:
- Ελληνικό Σύνταγμα, ΕΕ 2024/900 ,ΕΕ 2022/2065, ΕΕ 2024/1689
- Σπυρόπουλος/Κοντιάδης/Ανθόπουλος/Γεραπετρίτης (-Σπυρόπουλος), ΕρμΣυντ (2017) – Κέντρο Ευρωπαϊκού Συνταγματικού Δικαίου – Σύνταγμα κατ’ άρθρο ερμηνεία – Εκδόσεις Σάκκουλα 2017
- Η μετεξέλιξη της έννοιας του Συντάγματος – Το «επαυξημένο Σύνταγμα», του Ευάγγελου Βενιζέλου, ΕφημΔΔ-6/2023, https://evenizelos.gr/images/stories/pdf/02-efimdd-6-23_augmented-constitution_ev_venizelos.pdf
- https://www.bbc.com/news/world-asia-india-68918330).
- https://www.citystgeorges.ac.uk/research/impact/case-studies/social-media-bots-used-to-boost-political-messages-during-brexit-referendum)
- https://bbc.com/news/articles/c4g5kl0n5d2o
