Χιλιάδες άνθρωποι έχασαν τα σπίτια τους τα χρόνια της κρίσης ενώ ακόμα περισσότεροι ζουν με αυτόν τον φόβο. Από διαδηλώσεις και μεταρρυθμίσεις νόμων μέχρι και αποφάσεις ανωτάτων δικαστηρίων, δεν φάνηκε δυνατό να προστατευθεί η πρώτη κατοικία ως το θεμέλιο της οικογένειας και της προσωπικής ανάπτυξης. Το Σύνταγμά μας, όμως, προβλέπει την προστασία της πρώτης κατοικίας;
Το άρθρο 21 παρ. 4 του Συντάγματος προβλέπει την προστασία της πρώτης κατοικίας ως κοινωνικού δικαιώματος. Η προβληματική που αναπτύσσεται γύρω από την προστασία των κοινωνικών δικαιωμάτων συνίσταται στο ότι η νομολογία, ελληνική και ευρωπαϊκή, κάνει παγίως δεκτό ότι παρέχουν μια αξίωση μη αγώγιμη, δηλαδή η προστασία τους δεν μπορεί να αξιωθεί δικαστικά αλλά εναπόκειται στον κοινό νομοθέτη να την ορίσει ενόψει της δημοσιονομικής επιβάρυνσης που αυτή συνεπάγεται. Έτσι, ο δικαστής βάσει της αρχής της διάκρισης των λειτουργιών (αρ. 26 Σ) δεν μπορεί να θεσπίσει ο ίδιος κανόνα δικαίου προς προστασία κοινωνικού δικαιώματος από την οποία ο νομοθέτης κατόπιν δημοσιονομικών σταθμίσεων έχει επιλέξει να απόσχει. Ωστόσο, παρατηρείται διεθνώς μια τάση προς την πλήρη κανονιστική δεσμευτικότητα των κοινωνικών δικαιωμάτων, με το Συνταγματικό Δικαστήριο της Νοτίου Αφρικής να ανοίγει τον δρόμο, έχοντας μακρά παράδοση στην αποδοχή της αγωγιμότητας των κοινωνικών δικαιωμάτων[1].
Προς το παρόν, όπως ερμηνεύεται και εφαρμόζεται το άρθρο 21 μόνο κατευθυντήριες γραμμές μπορεί να παρέχει για την προστασία της κατοικίας, διαμορφώνοντάς την ως κοινωνικό δικαίωμα. Η κατοικία, όμως, δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι αποτελεί προϋπόθεση για την απόλαυση σωρείας ατομικών δικαιωμάτων, όπως του δικαιώματος στην προσωπική ανάπτυξη και την ιδιωτική ζωή (άρθρα 5 παρ. 1 και 9 παρ. 1 Σ αντίστοιχα), καθώς δύσκολα αυτά πραγματώνονται αληθινά και ουσιαστικά όταν ο άνθρωπος στερείται ένα καταφύγιο, ασφάλεια και στοιχειώδη υγιεινή[2]. Καθίσταται, λοιπόν, εμφανής η σύνδεση της κατοικίας με την αξιοπρεπή διαβίωση του ανθρώπου.
Η αξιοπρέπεια του ανθρώπου, ή μάλλον ορθότερα η αξία του ανθρώπου αποτελεί θεμελιώδη για την ελληνική έννομη τάξη γενική αρχή, όπως καταστρώνεται στο αρ. 2 παρ. 1 του Συντάγματος. Αυτή είναι που επιτάσσει την προστασία της πρώτης κατοικίας. Η προστασία της αξίας του ανθρώπου αποτελεί θεμέλιο του πολιτεύματος και πρωταρχική υποχρέωση της Πολιτείας, κάτι που προκύπτει ρητά από το γράμμα της διάταξης του αρ. 2 παρ. 1 του Συντάγματος αλλά και από τη συστηματική ερμηνεία του, καθώς τοποθετείται αμέσως μετά το άρθρο 1 που ορίζει τη μορφή του πολιτεύματος και κατοχυρώνει τη λαϊκή κυριαρχία. Η εν λόγω αρχή έχει πλήρη κανονιστική ισχύ και επιτάσσει στην Πολιτεία τόσο την αποχή από πράξεις που εργαλειοποιούν τον άνθρωπο όσο και την προάσπιση της αξίας του με τη λήψη θετικών μέτρων. Νομολογιακά δε, το άρθρο 2 παρ. 1 Σ έχει υπάρξει πυλώνας του νομικού συλλογισμού για την προστασία της αξιοπρεπούς διαβίωσης[3] καθώς και των αγαθών ή υπηρεσιών ζωτικής σημασίας[4] .
Καθίσταται, λοιπόν, φανερό ότι δεν μπορεί να είναι σύμφωνες με το αρ. 2 παρ. 1 Σ και την αξία του ανθρώπου νομοθετικές ρυθμίσεις, οι οποίες οδηγούν στην απώλεια της πρώτης και μοναδικής κατοικίας του ανθρώπου. Πρόκειται για μια μορφή εργαλειοποίησης του ανθρώπου που θυμίζει εκείνη του αρ. 1 ν. 1867/1989 που προέβλεπε την προσωποκράτηση των οφειλετών του Δημοσίου προκειμένου να εξαναγκασθούν «στη διά παντός μέσου καταβολή του οφειλομένου χρέους», διάταξη που κρίθηκε αντισυνταγματική, αντιβαίνουσα στο αρ. 2 παρ. 1 Σ από το Ανώτατο Ειδικό Δικαστήριο με την υπ’ αριθμ. 1/2010 απόφαση του.
Παρόλα αυτά, τα δικαστήριά μας θεωρούν ότι ούτε το αρ. 2 παρ. 1 Σ, η θεμελιώδης αρχή της προστασίας της αξίας του ανθρώπου, που προστατεύει την ίδια την ανθρώπινη υπόσταση, μπορεί να αποτελέσει έρεισμα για την προστασία της πρώτης κατοικίας. Συγκεκριμένα, κατά την νομολογία των διοικητικών δικαστηρίων της χώρας, το αρ. 2 παρ. 1 και το αρ. 21 παρ. 4 Σ δεν δημιουργούν υποχρέωση του κράτους να εξαιρέσει την πρώτη κατοικία από την αναγκαστική εκτέλεση για χρέη προς το Δημόσιο, «με δεδομένο τον σκοπό δημοσίου συμφέροντος που εξυπηρετούν»[5] οι εκάστοτε διατάξεις που στηρίζουν την εκτελούμενη αξίωση του Δημοσίου. Από την άλλη πλευρά, τα πολιτικά δικαστήρια αναγνωρίζουν ότι το Σύνταγμα κατοχυρώνει την προστασία της πρώτης κατοικίας, η οποία όμως πραγματωνόταν με τον ν. 3869/2010[6], κρίνοντας ότι η αξιοπρεπή διαβίωση αποτελεί συνταγματικό όριο στον πλειστηριασμό της πρώτης κατοικίας στο πλαίσιο της ρύθμισης οφειλών υπερχρεωμένων οφειλετών, χωρίς ωστόσο να προκύπτει από αυτήν η γενική απαγόρευση της κατάσχεσης και του πλειστηριασμού της πρώτης κατοικίας. Σε έσχατες δε περιπτώσεις, επί πρόδηλης καταχρηστικότητας της κατάσχεσης της πρώτης κατοικίας, η διάσωσής της επιτυγχάνεται μέσα από την εφαρμογή της διάταξης ΑΚ 281 και την αρχή της αναλογικότητας (αρ. 25 παρ. 1 Σ).
Συνεπώς, πέραν από τη θέση της νομολογίας και τις ενστάσεις για την αγωγιμότητα των κοινωνικών δικαιωμάτων, μέσα από την ερμηνεία του, το Σύνταγμα του 1975 ως ο ανώτατος νόμος της Πολιτείας κατοχυρώνει την προστασία της πρώτης κατοικίας στο αρ. 2 παρ. 1 σε συνδ. με το αρ. 21 παρ. 4 Σ.
[1] Βλ. Σαμαρτζής Α., «Ο δικαστικός έλεγχος των κοινωνικών δικαιωμάτων στη Νότια Αφρική», στο https://nomarchia.gr/%ce%bf-%ce%b4%ce%b9%ce%ba%c, (τ.π.15/11/2025)
[2] Βλ. ΕιρΠατρών 965/2020
[3] Βλ. Βλαχόπουλος Σπ., «Άρθρο 2: Οι πρωταρχικές υπχρεώσεις της Πολιτείας», στο https://www.syntagmawatch.gr/my-constitution/arthro-2-prwtarhikes-ypoxrewseis-ths-politeias (τ.π.15/11/2025)
[4] Βλ. ΣτΕ (Ολ) 2287/2015, ΣτΕ (Ολ) 431/2022, ΣτΕ 3783/2015, ΤρΔΠρΘεσ 4138/2020, ΣτΕ (Ολ) 190/2022, ΣτΕ (Ολ) 1906/2014
[5] Βλ. ΔΕφΘεσ 308/2025
[6] Βλ. ΕιρΠατρών 965/2020, ΕιρΛαυρ 227/2019, ΜΠρΧαν 192/2017
