Η «ανελεύθερη δημοκρατία» αποτελεί πλέον έναν θεσμικό πρότυπο, το οποίο έχει αποκρυσταλλωθεί τόσο στην εμπειρική του εφαρμογή όσο και στη θεωρητική του δικαιολόγηση. Αυτός ο ιός της «ανελεύθερης δημοκρατίας» αν δεν αντιμετωπιστεί έγκαιρα, τουλάχιστον στο πλαίσιο της Ευρωπαϊκής Ένωσης, μπορεί να αποδειχθεί μακροπρόθεσμα ακόμη πιο μολυσματικός από τον κορωνοϊό.

Το 1997 ο Φαρίντ Ζακαρία εισήγαγε στη συγκριτική πολιτική ανάλυση την έννοια της «ανελεύθερης δημοκρατίας» (The Rise of Illiberal Democracy, Foreign Affairs, Νοέμβριος-Δεκέμβριος 1997, σελ. 22-43), με αναφορά σε ορισμένα πολιτικά συστήματα όπως η μετασοβιετική Ρωσία πριν από τον Πούτιν, η Σερβία του Μιλόσεβιτς, οι Φιλιππίνες, το Καζακστάν κλπ., στα οποία υπήρχε «εκλογική δημοκρατία» χωρίς τις εγγυήσεις του φιλελεύθερου συνταγματισμού (ανθρώπινα δικαιώματα, Κράτος Δικαίου, ανεξαρτησία της δικαιοσύνης  κλπ.). Τότε ο γνωστός Αμερικανός αναλυτής θεωρούσε ότι πρόκειται για ένα μεταβατικό φαινόμενο, το οποίο θα εξελισσόταν είτε προς την κατεύθυνση της πλήρους κατάργησης των δημοκρατικών θεσμών, είτε σε μία πιο αισιόδοξη προοπτική, προς την κατεύθυνση της πλουραλιστικής δημοκρατίας δυτικού τύπου.

Είκοσι τρία χρόνια μετά, αφού δώσουμε τα εύσημα στον Ζακαρία για την επινόηση της έννοιας της «ανελεύθερης δημοκρατίας» (βλ. όμως τις επιφυλάξεις του Γ. Κατρούγκαλου, «Ανελεύθερη Δημοκρατία και Αντιδημοκρατικός Φιλελευθερισμός», σε: Ελληνική Επιθεώρηση Πολιτικής επιστήμης, τεύχος 46, 2020, κυρίως ως προς τις γενεσιουργές αιτίες του φαινομένου με υπερτονισμό της σχέσης μεταξύ οικονομικού νέο-φιλελευθερισμού και πολιτικού αυταρχισμού), μπορούμε να πούμε ότι η «ανελεύθερη δημοκρατία» αποτελεί πλέον ένα θεσμικό πρότυπο, το οποίο έχει αποκρυσταλλωθεί τόσο στην εμπειρική του εφαρμογή όσο και στη θεωρητική του δικαιολόγηση.

Στις 26 Ιουλίου 2014 ο Ούγγρος Πρωθυπουργός Βίκτωρ Ορμπάν σε ομιλία του σε Ανοικτό Πανεπιστήμιο της Ρουμανίας, αλλά απευθυνόμενος ουσιαστικά σε όλη την  Κεντρική και Ανατολική Ευρώπη, εξήγγειλε το τέλος της φιλελεύθερης δημοκρατίας, με αφετηρία την Ουγγαρία, στην οποία οικοδομείται ένα νέο Κράτος, «που δεν θα είναι ένα φιλελεύθερο κράτος, θα είναι ένα δημοκρατικό Κράτος μη φιλελεύθερο». Τουλάχιστον τέσσερις χώρες μέλη του Συμβουλίου της Ευρώπης, η Ρωσία, η Τουρκία, η Ουγγαρία και η Πολωνία, εκ των οποίων οι δύο τελευταίες αποτελούν και μέλη της Ευρωπαϊκής Ένωσης, έχουν πλέον ολοκληρώσει ένα πρόγραμμα συνταγματικών και θεσμικών μεταρρυθμίσεων, που κατοχυρώνουν ένα Κράτος το οποίο κατά τον Ορμπάν είναι δημοκρατικό αλλά όχι φιλελεύθερο, στην πράξη όμως δεν είναι ούτε φιλελεύθερο ούτε δημοκρατικό.

Φιλελεύθερο Κράτος που δεν είναι δημοκρατικό μπορεί να υπάρξει – αν και είναι πλέον ένα αντικείμενο της ιστορίας –, δημοκρατικό Κράτος που δεν είναι φιλελεύθερο δεν μπορεί να υπάρξει, είναι μια «δικτατορία της πλειοψηφίας» που διαστρέφει το νόημα της αρχής της λαϊκής κυριαρχίας, όπως αυτή κατοχυρώνεται στα σύγχρονα δημοκρατικά Συντάγματα, δηλαδή υπό την επιφύλαξη του σεβασμού των δικαιωμάτων της μειοψηφίας.

Είναι, άλλωστε, χαρακτηριστικό ότι όλες οι πρόσφατες νομικές μεταρρυθμίσεις στις χώρες αυτές, για παράδειγμα η αποδυνάμωση ή και η καθυπόταξη των Συνταγματικών Δικαστηρίων –από εκεί ξεκινούν όλα–, ο πολιτικός έλεγχος της δικαιοσύνης, ο έλεγχος των κρατικών και ιδιωτικών μέσων ενημέρωσης, ο περιορισμός των δικαιωμάτων συμμετοχής στη δημόσια σφαίρα, η χειραγώγηση των εκλογικών συστημάτων, αποβλέπουν στη διαιώνιση του ισχύοντος  πολιτικού status quo, ώστε να μην υπάρξει εναλλαγή στην πολιτική εξουσία.

Δεν πρόκειται για μεμονωμένες παραβιάσεις των εγγυήσεων της δημοκρατίας και του Κράτους δικαίου, αλλά για την εγκαθίδρυση ενός αυταρχικού συστήματος διακυβέρνησης στον ευρωπαϊκό χώρο, που έρχεται σε αντίθεση με τις αξίες της Ευρωπαϊκής Ένωσης και της ΕΣΔΑ. Αυτός ο ιός της «ανελεύθερης δημοκρατίας» αν δεν αντιμετωπιστεί έγκαιρα, τουλάχιστον στο πλαίσιο της Ευρωπαϊκής Ένωσης, μπορεί να αποδειχθεί μακροπρόθεσμα ακόμη  πιο μολυσματικός από τον κορωνοϊό.       

Χαράλαμπος Ανθόπουλος
Καθηγητής ΕΑΠ

*Το κείμενο δημοσιεύτηκε για πρώτη φορά στο Πρώτο Θέμα στις 15.8.2020

Share on facebook
Share on twitter
Share on email
Share on print
Share on facebook
Share on twitter
Share on email
Share on print

Σου άρεσε το άρθρο, αλλά σου δημιούργησε νέες απορίες;

Έχεις και άλλα ερωτήματα που σε απασχολούν σε σχέση με το Σύνταγμα, τους Θεσμούς, τα δικαιώματα και τη λειτουργία της Δημοκρατίας;

Σχετικά Άρθρα

Υπάρχει δίλημμα/σύγκρουση μεταξύ ελευθερίας και ασφάλειας στη σύγχρονη δημοκρατία;

Η φιλελεύθερη δημοκρατία πετυχαίνει να παραμένει σταθερή, γιατί, εν τέλει, οι πολίτες προτιμούν ένα πολιτικό πλαίσιο που σέβεται όλους το ίδιο. Τι σημαίνουν τα παραπάνω για τη σχέση ελευθερίας και ασφάλειας; Η ιδέα ότι η σταθερότητα της δημοκρατικής κοινωνίας στηρίζεται πάνω στον ίσο σεβασμό της ελευθερίας του καθενός είναι ένας νέος τρόπος νοηματοδότησης της σχέσης ασφάλειας και ελευθερίας.

Περισσότερα

Η «Κοινή Δήλωση» Ε.Ε. – Τουρκίας για το προσφυγικό: Απαρέγκλιτη Τήρηση ή Αναθεώρηση;

Στην προσεχή σύνοδο κορυφής η χώρα μας αναμένεται να αναδείξει στην ευρωπαϊκή της διάσταση την προσφυγική/μεταναστευτική πρόκληση που αντιμετωπίζουν τα κράτη στην πρώτη γραμμή της ανατολικής Μεσογείου, προκειμένου να ληφθούν συγκεκριμένα μέτρα από την Ε.Ε. στο πλαίσιο της κοινοτικής αλληλεγγύης. Ο κυβερνητικός εκπρόσωπος άφησε ανοιχτό το ενδεχόμενο να ζητήσει η Ελλάδα αναθεώρηση της κοινής δήλωσης Ευρώπης – Τουρκίας, εφόσον αυτή κριθεί ότι δεν είναι επαρκής. Μπορεί κάτι τέτοιο να επιτευχθεί νομικά και πολιτικά και εάν ναι υπό ποιες προϋποθέσεις;

Περισσότερα

Η Αγία Σοφία, το Διεθνές Δίκαιο και τα Ανθρώπινα Δικαιώματα

Το θέμα της Αγίας Σοφίας σαφώς και δεν είναι εσωτερική κυριαρχική υπόθεση της Τουρκίας, δεν είναι απλά πολιτιστικό ή έστω πολιτικό, σε επίπεδο όμως ελάσσονος πολιτικής σημασίας είναι θέμα όχι μόνο Διεθνούς Δικαίου αλλά και Διεθνούς Προστασίας Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων, η δε Τουρκία ελέγχεται για άλλη μια φορά για παραβιάσεις του Διεθνούς Δικαίου και των Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων, υπέχουσα διεθνή ευθύνη για τις παραβιάσεις αυτές.

Περισσότερα