Το μείζον πρόβλημα της σύγχρονης δημοκρατίας έγκειται στην έλλειψη αποτελεσματικών θεσμικών αντιβάρων. Πράγματι, ο εκάστοτε πρωθυπουργός είναι πανίσχυρος και δεσπόζει τόσο στην εκτελεστική εξουσία όσο και στην κοινοβουλευτική πλειοψηφία. Η διάκριση μεταξύ νομοθετικής και εκτελεστικής εξουσίας έχει αποκτήσει πλέον τυπικό χαρακτήρα και το μόνο θεσμικό ανάχωμα εντοπίζεται στη δικαιοσύνη και στις ανεξάρτητες διοικητικές αρχές. Και εδώ όμως παρουσιάζονται σημαντικά προβλήματα, όπως λ.χ. η καθυστέρηση στην απονομή της δικαιοσύνης, η επιλογή της ηγεσίας των ανωτάτων δικαστηρίων από την κυβέρνηση και η ελλιπής στελέχωση των ανεξαρτήτων διοικητικών αρχών.
Συνήθως τα θεσμικά αντίβαρα αναζητούνται στην ενίσχυση των αρμοδιοτήτων του Προέδρου της Δημοκρατίας. Και αυτό είναι σημαντικό, αλλά περισσότερο σημαντική είναι η ενίσχυση της Βουλής και η αναβάθμιση του ρόλου του βουλευτή. Εδώ θα μπορούσε να συζητηθεί λ.χ. η πρόβλεψη απαρτίας για τη συζήτηση των νομοσχεδίων στη Βουλή και η ενίσχυση των δικαιωμάτων της κοινοβουλευτικής μειοψηφίας. Δεν θα ήταν λ.χ. διαφορετική η εικόνα του Κοινοβουλίου εάν σε κάποιες κοινοβουλευτικές επιτροπές προήδρευε βουλευτής από την αντιπολίτευση ή εάν κάποιοι μάρτυρες στις εξεταστικές επιτροπές προέρχονταν υποχρεωτικά ύστερα από πρόταση των κομμάτων της αντιπολίτευσης; Στο πλαίσιο αυτό θα μπορούσε να ενταχθεί και η πρόβλεψη ασυμβιβάστου μεταξύ υπουργού και βουλευτή. Ένα τέτοιο ασυμβίβαστο θα τόνωνε το αίσθημα ευθύνης του βουλευτή, υπό την έννοια ότι επιτελεί ένα σημαντικό και αυτοτελές λειτούργημα έναντι της εκτελεστικής εξουσίας. Εάν ο βουλευτής της συμπολίτευσης λ.χ. ήταν κάτι ξεχωριστό απέναντι στην κυβέρνηση (πέρα βέβαια από την αυτονόητη προϋπόθεση της παροχής ψήφου εμπιστοσύνης προς την κυβέρνηση), τότε και ουσιαστικότερο κοινοβουλευτικό έλεγχο θα ασκούσε και ενεργότερο ρόλο στη συζήτηση των νομοσχεδίων θα είχε και ενδεχομένως να καταψήφιζε κάποιες προτεινόμενες νομοθετικές διατάξεις. Υπό την έννοια αυτή, ο βουλευτής θα έπαυε να επικυρώνει απλώς τις κυβερνητικές προτάσεις που έρχονται προς συζήτηση στη Βουλή.
Όπως όμως πολύ συχνά συμβαίνει, υπάρχουν και πολύ σοβαρά «αλλά». Το ασυμβίβαστο μεταξύ υπουργού και βουλευτή δεν πρέπει να οδηγήσει σε μια περαιτέρω «απολιτικοποίηση» της κυβερνητικής εξουσίας και σε μια εσφαλμένη εντύπωση ότι οι «τεχνοκράτες» ασκούν πάντοτε καλύτερα τα κυβερνητικά καθήκοντα από τους βουλευτές. Ας σημειωθεί επίσης ότι οι βουλευτές έχουν κατά τεκμήριο μεγαλύτερη επαφή με τους εκλογείς, με περαιτέρω συνέπεια η συγκρότηση του υπουργικού συμβουλίου από βουλευτές να είναι πιο κοντά στην ιδέα της αντιπροσώπευσης. Πάντως, εάν θεσπιστεί το ασυμβίβαστο αυτό, η απώλεια της βουλευτικής ιδιότητας θα πρέπει να είναι οριστική και όχι προσωρινή, υπό την έννοια ότι δεν θα πρέπει να επανακτάται η βουλευτική ιδιότητα εάν απολεσθεί το υπουργικό αξίωμα. Δεν είναι θετικό για το πολίτευμά μας να έχουμε «βουλευτές υπό προθεσμία» ή «βουλευτές σε αναμονή».
Τέλος, δύο πράγματα δεν μπορούν να αμφισβητηθούν: Πρώτον, το ασυμβίβαστο μεταξύ υπουργού και βουλευτή αποτελεί ζήτημα συνταγματικής αναθεώρησης, στο πλαίσιο της οποίας θα πρέπει να συζητηθούν με νηφαλιότητα τα «υπέρ» και τα «κατά». Επειδή δε η συνταγματική αναθεώρηση διεξάγεται αποκλειστικά εντός του Κοινοβουλίου, οι όποιες πρωτοβουλίες προς την κατεύθυνση του ασυμβιβάστου μπορούν να προέλθουν μόνον από τους βουλευτές. Δεύτερον, το ενδεχόμενο ασυμβίβαστο δεν θα αρκούσε σε καμία περίπτωση από μόνο του να αντιμετωπίσει τη σοβαρή κρίση που διέρχεται το πολιτικό μας σύστημα. Η θέσπιση ασυμβιβάστων μπορεί να δημιουργεί πρόσκαιρες εντυπώσεις στην κοινή γνώμη, συχνά όμως προκαλεί περισσότερα προβλήματα από αυτά που επιδιώκει να λύσει. Ας θυμηθούμε μόνο τι συνέβη με το επαγγελματικό ασυμβίβαστο των βουλευτών. Θεσπίσθηκε με την αναθεώρηση του 2001 και, παρότι διαφημίσθηκε ως μια μεγάλη εκσυγχρονιστική τομή, καταργήθηκε με την αμέσως επόμενη συνταγματική αναθεώρηση του 2008!
Σπύρος Βλαχόπουλος, Καθηγητής Νομικής Σχολής ΕΚΠΑ
Πηγή: in.gr, 7.4.2026
