Τι είναι οι πολυκρίσεις;
Ως πολυκρίσεις ορίζονται η ταυτόχρονη εμφάνιση πολλαπλών, διακριτών και αλληλένδετων κρίσεων –όπως η κλιματική αλλαγή, η απώλεια βιοποικιλότητας, ο πόλεμος, οι πανδημίες, η χρηματοπιστωτική και η οικονομική αστάθεια, η διεύρυνση των ανισοτήτων, οι πολιτικές αναταραχές– που αλληλεπιδρούν μεταξύ τους και έχουν πιο σοβαρές συνέπειες από το άθροισμα των επιμέρους κρίσεων.
Η ανθρωπότητα αντιμετωπίζει σήμερα μια σειρά από παγκόσμιους συστημικούς κινδύνους, οι οποίοι επιτάσσουν διαφορετικό τρόπο κατανόησής τους και αντίδρασης απ’ ότι γνωρίζαμε για την παραδοσιακή «διαχείριση κρίσεων» (crisis management). Σ’ αυτήν, κατά την κρατούσα αντίληψη, επιχειρούμε να εντοπίσουμε μια αιτία που να συνδέεται μονοσήμαντα μ’ ένα αποτέλεσμα, κάτι που μπορεί, μεν, να οδηγήσει σε αντιμετώπιση της κρίσης χωρίς όμως να αντιλαμβανόμαστε τους λοιπούς παράγοντες που μπορούν να συνεργήσουν ή/και να επιφέρουν αφ’ εαυτών το αποτέλεσμα.
Η περιοδολόγηση της έννοιας
Ο Γάλλος φιλόσοφος Edgar Morin, μαζί με την Anne-Brigitte Kern, επινόησαν τον όρο «πολυκρίση» στο βιβλίο τους Terre-Patrie (Πατρίδα Γη) του 1993 για να περιγράψουν τη διασυνδεδεμένη, αλυσιδωτή και μη γραμμική φύση των σύγχρονων παγκόσμιων κρίσεων. H πολυκρίση αναφέρεται σε μια «κρίση των κρίσεων», όπου οικολογικές, οικονομικές, κοινωνικές και πολιτικές καταστροφές, όπως η κλιματική αλλαγή και ο πόλεμος, αλληλοτροφοδοτούνται, δημιουργώντας μια πολύπλοκη, συστημική, ασταθή και αλληλένδετη πραγματικότητα.
O Adam Tooze, καθηγητής ιστορίας στο Πανεπιστήμιο Κολούμπια, που έχει, επίσης, υποστηρίξει τον όρο, επισημαίνει ότι: «Στην πολυκρίση, οι κλυδωνισμοί είναι διαφορετικοί, αλλά αλληλεπιδρούν μεταξύ τους, με αποτέλεσμα το σύνολο να είναι ακόμη πιο συντριπτικό από το άθροισμα των μερών».
Συναφής προς την πολυκρίση είναι ο όρος «μονιμοκρίση» που αποδίδεται στον Jean-Claude Juncker για να περιγράψει τις αλληλένδετες προκλήσεις που αντιμετωπίζει η Ευρώπη (π.χ. θέματα προσφύγων, χρέους και ασφάλειας). Οι δύο όροι χρησιμοποιούνται, συχνά, αδιαφοροποίητα για την περιγραφή παγκόσμιων κρίσεων και καταστροφών.
Τα βασικά στοιχεία της πολυκρίσης είναι:
• Η ένταση των κρίσεων: Οι μεμονωμένες κρίσεις αλληλο-ενισχύονται, δημιουργώντας έναν φαύλο κύκλο που επιδεινώνει τη συνολική κατάσταση. Το επίθετο «πρωτοφανής» έχει γίνει του συρμού, συνοδεύοντας, σχεδόν, κάθε κρίση. Νιώθουμε σαν να έχουμε κολλήσει σε έναν ατέρμονο κύκλο καταστροφών, χωρίς να έχουμε χρόνο να ανακάμψουμε από τη μία πριν ξεκινήσει η επόμενη.
• Η συστημική αλληλεπίδραση: Οι κρίσεις δεν είναι μεμονωμένες, αλλά εκτείνονται σε οικονομικά, πολιτικά και περιβαλλοντικά συστήματα, καθιστώντας αδύνατη την εφαρμογή απλών, μεμονωμένων λύσεων.
Οι πολυκρίσεις και μονιμοκρίσεις χρησιμοποιούνται ευρύτατα, ιδίως για να αποδώσουν το πλαίσιο που αφορά στις προκλήσεις στους θεσμούς και τη διακυβέρνηση: Η πολυπλοκότητα μιας πολυκρίσης μπορεί να παραλύσει την πολιτική, οικονομική και κοινωνική ζωή ενός τόπου, ακόμη και μιας ηπείρου, οδηγώντας σε ανεπαρκείς, εσφαλμένες και ακατάλληλες απαντήσεις με δυσμενείς επιπτώσεις στους πολίτες και την ανάπτυξή της.
Ο παγκοσμιοποιημένος κόσμος μας είναι χτισμένος πάνω σε αλληλοσυνδεόμενα συστήματα, και όταν το ένα κλονίζεται, κλονίζονται και τα άλλα –για παράδειγμα, η αύξηση της θερμοκρασίας του κλίματος αυξάνει τον κίνδυνο πανδημιών, οι πανδημίες υπονομεύουν τις οικονομίες, οι ασταθείς οικονομίες τροφοδοτούν τις πολιτικές αναταραχές. «Υπάρχει μια μεγαλύτερη αστάθεια, ή μια μεγαλύτερη ανισορροπία του συστήματος», λέει ο Thomas Homer-Dixon (Cascade Institute at Royal Roads, University in Victoria, British Columbia, link).
Oι συνέπειες από την ύπαρξη των πολυκρίσεων
Α) Μεθοδολογικές. Δεν αρκεί να αναλύουμε κάθε μια κρίση ξεχωριστά
Πέρα από τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά κάθε μιας κρίσης αναζητάμε και ορίζουμε τον κοινό τόπο που αυτή μπορεί να έχει με άλλες οι οποίες μπορεί να φαίνονται, εκ πρώτης, άσχετες μεταξύ τους. Η συστημική μελέτη των κρίσεων δεν εστιάζει σε μια μόνη αιτία και σ’ ένα μονοσήμαντο αποτέλεσμα αλλά ακολουθεί μια προσέγγιση με την οποία διερευνά κατά πόσον περισσότερες κρίσεις μπορούν να επιφέρουν το καταστροφικό αποτέλεσμα. Αυτή είναι άμεσα συνδεδεμένη με την μελέτη της κοινωνικής διάστασης των κρισιακών φαινομένων, πράγμα που οδηγεί σ’ έναν επαναπροσδιορισμό και εννοιολόγηση της κοινωνίας (Niklas Luhmann, 1987, Soziale Systeme: Grundriß einer allgemeinen Theorie (suhrkamp taschenbuch wissenschaft).
Για να αναπτύξει μια χώρα ή ένα επίπεδο διακυβέρνησης μια τέτοια μεθοδολογία, απαιτείται η ύπαρξη διασυνδέσεων μεταξύ βάσεων δεδομένων καθώς και η ύπαρξη αναλυτών με εύρος παιδείας και μαθησιακών ικανοτήτων ώστε να μπορούν να διεξέρχονται/αναλύουν και κατανοούν μεγάλους όγκους δεδομένων και τους συσχετισμούς τους.
Ελλάδα: Σημαντική καθυστέρηση στην ανάπτυξη διαλειτουργικότητας και δικτύωσης των συστημάτων και των ανθρώπων, παρά τις σημαντικές οικονομικές εισροές (του ΤΑΑ συμπεριλαμβανόμενου). Πολύ σημαντική υστέρηση στην καταγραφή των ευπαθειών από κρίσεις και καταστροφές, ακόμη και έναντι εκείνων που έχουν ενδημικό χαρακτήρα (πυρκαγιές, πλημμύρες). Η πολυεπίπεδη διακυβέρνηση είναι ανύπαρκτη κι όταν ανακύπτει είναι προϊόν ερασιτεχνισμού και προχειρότητας με αποτέλεσμα τη δημιουργία δευτερογενών κατηγοριών προβλημάτων.
Β) Δομικές
Αντί των καθετοποιημένων δομών-σιλό που απαντώνται και στη χώρα μας, πρέπει να υιοθετήσουμε δομές-δίκτυα, κοινούς τόπους και συμφύσεις μεταξύ των δημοσίων πολιτικών. Μόνο η ύπαρξη δημοσίων πολιτικών με διεπιστημονικό, διατμηματικό και διυπουργικό χαρακτήρα μπορεί να αντιμετωπίσει πολυκρίσεις.
Οι πολυκρίσεις μας υποχρεώνουν να έχουμε μια πολιτική-ομπρέλα που να στεγάζει αντίμετρα για διαφορετικά είδη κρίσεων. Τέτοια προσπάθεια (με αμφιλεγόμενα, όμως, αποτελέσματα) είναι το Homeland Security στις ΗΠΑ, το υπερ-υπουργείο για την αντιμετώπιση ποικίλων κρίσεων που δημιουργήθηκε μετά την 11η Σεπτεμβρίου. Το σύνηθες πρόβλημα είναι η αδυναμία συντονισμού αρμοδιοτήτων και υπηρεσιακών μονάδων με σχέση με τους στόχους της οργάνωσης.
Η αποκέντρωση και η οριζόντια συνεργασία δομών και αρμοδιοτήτων έχει αποδειχτεί, πάντως, θετική. Το κέντρο διακυβέρνησης έχει, σε κάθε περίπτωση, ιδιαίτερη βαρύτητα και η επιτυχία του συντονισμού πιστώνεται/χρεώνεται κυρίως σ’ αυτό.
Ελλάδα: Το κέντρο διακυβέρνησης είναι η Προεδρία της Κυβέρνησης, μια ογκώδης δημόσια υπηρεσία με 3 υπουργούς και 2 υφυπουργούς επικρατείας. Λειτουργεί περισσότερο ως «government within government», έχοντας περιθωριοποιήσει τον ρόλο του υπουργικού συμβουλίου. Το κυβερνητικό σχήμα είναι πολύ μεγάλο για τα πληθυσμιακά δεδομένα της χώρας με πολλούς (διακοσμητικούς) υφυπουργούς. Ουδεμία μεταρρύθμιση με βάση τις νέες ανάγκες και την δηλωμένη αδυναμία του κυβερνητικού σχήματος να ανταποκριθεί αποτελεσματικά και αποδοτικά στην αποστολή του έχει επιχειρηθεί, πέραν του νόμου του κατ’ ευφημισμόν καλούμενου «επιτελικού κράτους» (ν. 4622/19) (Π. Καρκατσούλης, Το επιτελικό κράτος ως άλλοθι μιας συγκεντρωτικής διακυβέρνησης, 2019, Athens Voice, link.
Γ) Τεχνικές
Η τεχνολογία μπορεί να είναι αρωγός στην αντιμετώπιση μιας τέτοιας πολυπλοκότητας αλλά πρέπει να συνοδευτεί από ένα εντελώς ριζοσπαστικό πρόγραμμα κατάρτισης και επανεκπαίδευσης του προσωπικού. Αυτό συναρτάται με την μεγάλη και έντονη συζήτηση για τις δυνατότητες και τα όρια της Τεχνητής Νοημοσύνης. Μια συζήτηση που έχει κυρίως αμυντικό και φοβικό χαρακτήρα και οριοθετείται στην απειλή του ανθρώπινου γένους από τις μηχανές. Η ίδια συζήτηση έχει επαναληφθεί, πολλές φορές στην ιστορία, όταν χρειάστηκε αναπροσανατολισμός βασικών κοινωνικών και πολιτικών παραδοχών. Aντι της αδιέξοδης συζήτησης περί του επισφαλούς μέλλοντος από τις μηχανές που θα αυτενεργούν είναι καλύτερο –και σίγουρα, πιο χρήσιμο– να εξετάσουμε τα συγκεκριμένα εμπόδια στη διαλειτουργικότητα καθώς και εκείνων που εμποδίζουν την αξιοκρατία και τη διαφάνεια.
Ελλάδα: Η χώρα δεν κατάφερε να αξιοποιήσει τους πολύ σημαντικούς πόρους που διατέθηκαν στα 4 προηγούμενα κοινοτικά πλαίσια και το Ταμείο Ανάκαμψης. Η έλλειψη Στρατηγικής για την ηλεκτρονική διακυβέρνηση είχε ως αποτέλεσμα έργα που δεν απαντούσαν σε πραγματικές ανάγκες και, με βεβαιότητα, την ανυπαρξία έργων που μπορούν να διασφαλίσουν την εθνική ασφάλεια και την έκθεση των υπηρεσιών μας σε μείζονες κυβερνοεπιθέσεις και διαδικτυακές απάτες. Η πρόχειρη εισαγωγή της ΤΝ σε ευαίσθητα πεδία χωρίς την ύπαρξη μηχανισμών επιθεώρησης για τακτικούς ελέγχους στους χρησιμοποιούμενους αλγορίθμους πρέπει να θεραπευτεί άμεσα.
Λήψη αποφάσεων και ηγεσία
Το 2025, ο Morin και ο Claudio Pedretti υποστήριξαν ότι η πολυκρίση απαιτεί έναν «Ανανεωμένο Ανθρωπισμό», τονίζοντας την ηθική, την ενσυναίσθηση και τη συστημική κατανόηση ως απαραίτητη σκεύη για να πλοηγηθούμε σ’ αυτή την εποχή. Η πλατφόρμα «Renewed Humanism» σκιαγραφεί και προτείνει μια στρατηγική για την ανάπτυξη ενός άλλου στυλ ηγεσίας που θα εδράζεται στην ανάδειξη των πλευρών της οικουμενικότητας και της ενσυναίσθησης που διακρίνει τον άνθρωπο, της καλοσύνης, της αγάπης και της ηθικής ανάτασης (Claudio Pedretti, Edgar Morin’s “Complex Thought”, “Renewed Humanism” and Climate Change, link).
Ένας πολυπολικός κόσμος απαιτεί πολυμερή συνεργασία, ξεπερνώντας τον κατακερματισμό πηγών και δυνατοτήτων μέσω της ανθρωπιστικής ηγεσίας και μιας ολιστικής σκέψης. Ανθρωπιστική ηγεσία είναι η ηγεσία πέρα που ξεπερνάει την τεχνοκρατία, την εξουσία και το κέρδος. Εστιάζει στην αξιοπρέπεια, την ενσυναίσθηση και το θάρρος. Σύμφωνα με διάφορες μελέτες, όπως αυτή των Toor & Ofori (2009), Toor, S. and Ofori, G. (2009) Ethical Leadership: Examining the Relationships with Full Range Leadership Model, Employee Outcomes, and Organizational Culture. Journal of Business Ethics, 90, 533-547, link, φαίνεται πως μια ηγεσία με ηθικό πρόσημο μπορεί να συμβάλλει καθοριστικά στην αποδοτικότητα, την αποτελεσματικότητα, την προθυμία και την εν γένει δέσμευση των εργαζομένων στην αποστολή και τους στόχους της οργάνωσης (δημόσιας είτε ιδιωτικής). Μια ενδιαφέρουσα πτυχή αυτής της προβληματικής είναι η «αλυσίδα της ενσυναίσθησης» που ανέπτυξε η Jane Goodall: (link) Η Γκούντολ συχνά δήλωνε: «Μόνο αν κατανοήσουμε, θα νοιαζόμαστε. Μόνο αν νοιαζόμαστε, θα βοηθάμε. Μόνο αν βοηθάμε, θα σωθούμε όλοι». Υποστήριξε έναν «ανανεωμένο ανθρωπισμό» που γεφυρώνει το χάσμα μεταξύ της ανθρώπινης νοημοσύνης και της συμπονετικής καρδιάς, προτρέποντας μια στροφή από την καταστροφή προς την παραγωγική διαχείριση των πόρων. Τόνιζε ότι δεν είμαστε ξεχωριστοί από το ζωικό βασίλειο, αλλά μέρος του, και ότι η προστασία της φύσης είναι προστασία ενός μέρους της ίδιας μας της ψυχής.
Ελλάδα: Οι αξίες της ελληνικότητας έχουν μια περιθωριακή θέση στο δημόσιο διάλογο. Η αναζήτηση αρχών και αξιών που θα αναζωογονήσουν το ενδιαφέρον και την προθυμία των δημοσίων λειτουργών όλων των επιπέδων και διαβαθμίσεων του πολιτικο-διοικητικού συστήματος κινείται επέκεινα της ελληνικότητας, αποκλείοντας μηχανισμούς εγνωσμένης αξίας, όπως, για παράδειγμα, το φιλότιμο. Η σχετική συζήτηση που διεξήχθη επ’ ευκαιρία των 200 χρόνων από την ελληνική επανάσταση, δεν κατάφερε να αποτελέσει την απαρχή ενός σταθερού προβληματισμού για την ενσωμάτωση των ελληνικών αξιών στις δημόσιες πολιτικές.
Το πρόβλημα τέτοιων προσεγγίσεων είναι ότι δεν μπορούν να αναπτύξουν ένα εφικτό επιχειρησιακό σχέδιο εφαρμογής τους εν αντιθέσει προς τις απαξίες της εχθροπάθειας, του μίσους και της έντασης που συνδέονται και, εν πολλοίς, προκαλούν τις τεχνολογικές εξελίξεις στον πιο αναπτυγμένο τεχνολογικά πεδίο, εκείνο των οπλικών συστημάτων.
Ε) Υπαλληλικός ιδεότυπος
Ο νέος υπαλληλικός ιδιότυπος βρίσκεται πολύ μακριά από εκείνον του γραφειοκράτη που έχει επιβιώσει μέχρι σήμερα. Ενδιαφέρεται όχι μόνο για την τήρηση της τυπικής νομιμότητας αλλά για την ουσιαστική επίλυση των προβλημάτων και την ικανοποίηση των αιτημάτων πολιτών και επιχειρήσεων. Έχει αναπτύξει συγκεκριμένες δεξιότητες αναλόγως των αρμοδιοτήτων/υπηρεσιών που πρέπει να παρέχει. Επιμορφώνεται συστηματικά και βρίσκεται σε συνεχή διάδραση με στελέχη του ιδιωτικού τομέα και της κοινωνίας πολιτών.
Ελλάδα: Τα μεσαία ανώτερα και ανώτατα στελέχη της διοικήσεως απέχουν πολύ από το νέο υπαλληλικό ιδεότυπο. Εμφορούνται, ιδίως, από την παλιά γραφειοκρατική αντίληψη και οι περισσότεροι προσπαθούν να ισορροπήσουν μεταξύ των γραφειοκρατικών πιέσεων (φορμαλισμός) κι ενός πελατειακού πολιτικού συστήματος που εκφράζεται είτε με απευθείας παρεμβάσεις στο έργο του είτε σε αντιπροσώπους του (συμβουλευτικές εταιρείες). Παρ’ όλον ότι το μορφωτικό επίπεδό τους έχει βελτιωθεί αισθητά, η μη σύνδεσή τους με το αντικείμενο της εργασίας τους τους καθηλώνει με αποτέλεσμα την προϊούσα αδιαφορία και παραίτηση. Οι γλίσχρες αμοιβές επιδεινώνουν την κατάσταση, αφού πολλοί από τους ικανούς υπαλλήλους αναζητούν ευκαιρίες στον ιδιωτικό τομέα με τον δημόσιο να επιχειρεί με κατασταλτικά μέτρα να τους συγκρατήσει.
Προγράμματα και δράσεις για την αντιμετώπιση των πολυκρίσεων
Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή έχει επεξεργαστεί ένα μοντέλο τριών σταδίων για την υποστήριξη της στρατηγικής σκέψης, του παραγωγικού διαλόγου με την κοινωνία πολιτών και των ουσιαστικών αποτελεσμάτων. Εκτιμάται ότι αυτό μπορεί να βοηθήσει τους υπεύθυνους χάραξης πολιτικής να διερευνήσουν 40 προκαθορισμένους κινδύνους και να συμπεριλάβουν επιπλέον κινδύνους, προκειμένου να κατανοήσουν και να διαχειριστούν καλύτερα τις πολυκρίσεις.
Το μοντέλο έχει σχεδιαστεί από το JRC (Science for policy – Joint Research Centre) και έχει ως σκοπό την δημιουργία ενός σταθερού τόπου ανταλλαγής εμπειριών και απόψεων από την αντιμετώπιση των παρελθουσών κρίσεων και τον σχεδιασμό προσαρμοσμένων εργαλείων για τη μελλοντική τους αντιμετώπιση (link).
Το Polycrisis Exploration Tool (supporting policy with scientific evidence, link) ακολουθεί μια μέθοδο 3 βημάτων, σχεδιασμένη για δομημένες, πρακτικές συζητήσεις:
Δραστηριότητα 1 (Ευαισθητοποίηση σχετικά με τους κινδύνους): Εξετάζει ένα ευρύ φάσμα κινδύνων και εντοπίζει εκείνους με μεγάλο αντίκτυπο αλλά χαμηλό βαθμό γνώσης.
Δραστηριότητα 2 (Χαρτογράφηση πολυκρίσεων): Οπτικοποιεί τον τρόπο με τον οποίο οι κίνδυνοι αλληλοσυνδέονται και αλληλοεπιδρούν.
Δραστηριότητα 3 (Πολιτικές παρεμβάσεις): Προσδιορίζει δράσεις για τον μετριασμό των κινδύνων και τη βελτίωση της ετοιμότητας.
Τομείς που επικεντρώνεται η εφαρμογή της μεθόδου:
Στις αλυσιδωτές επιπτώσεις: Ανάλυση του τρόπου με τον οποίο μια κρίση προκαλεί άλλες.
Στα τυφλά σημεία: Προσδιορισμός κινδύνων με υψηλό βαθμό αβεβαιότητας και υψηλό κοινωνικο-οικονομικό αντίκτυπο.
Στη στρατηγική πρόβλεψη: Ανάπτυξη και χρήση εργαλείων για την πρόβλεψη μελλοντικών κρίσεων και αποσταθεροποιήσεων.
Στο ρυθμιστικό πλαίσιο: Ανάπτυξη ενός συνόλου ρυθμίσεων με εσωτερική ευελιξία για την υποστήριξη ενός μακροπρόθεσμου, προληπτικού και διεπιστημονικού σχεδιασμού πολιτικών.
Μια ανάλυση των κινδύνων που ενυπάρχουν στα πιθανά μελλοντικά σενάρια εντόπισε δέκα ομάδες κινδύνων που είναι σημαντικές για τους υπεύθυνους λήψης αποφάσεων και χαρτογράφησε τις μελλοντικές εξελίξεις που ενδέχεται να οδηγήσουν σε αυτές.
Οι υπεύθυνοι λήψης αποφάσεων σε κάθε κράτος μέλος πρέπει να αντιμετωπίζουν την πρόκληση της μείωσης των αρνητικών επιπτώσεων των κινδύνων, ενώ παράλληλα να αξιοποιούν τα οφέλη των πιθανών ευκαιριών.
Ειδικότερα, στους τρεις από τους 40 κινδύνους που προσδιορίστηκαν στη μελέτη αυτή και αξιολογήθηκαν ως δυνητικά υπαρξιακοί για την ανθρωπότητα, δηλαδή, την υποβάθμιση του περιβάλλοντος, τις περιβαλλοντικές καταστροφές και την απώλεια εξουσίας από τον άνθρωπο πρέπει να υπάρξουν όχι μόνον εθνικοί σχεδιασμοί αλλά η μείζονα συνεργασία για καλές πρακτικές και αλληλεγγύη μεταξύ των κρατών μελών.
Εξίσου σημαντικοί κίνδυνοι είναι και οι υπόλοιποι μεταξύ των οποίων συγκαταλέγονται το ρήγμα στις διεθνείς συνεργασίες και οργανισμούς (με πιο αντιπροσωπευτικό παράδειγμα τον πόλεμο ΗΠΑ-Ισραήλ εναντίον του Ιράν), η συρρίκνωση της ευρωπαϊκής οικονομίας, η υποχώρηση της ευζωίας στην ΕΕ, η απίσχνανση της δημοκρατίας και η υποχώρηση του κράτους δικαίου.
Η πολιτική οικονομία των μεταρρυθμίσεων
Οι μέθοδοι πρόβλεψης και αντιμετώπισης των πολυκρίσεων προσφέρουν έναν τρόπο εξέτασης και εστίασης σε κινδύνους που υπερβαίνουν το πεδίο εφαρμογής των παραδοσιακών ποσοτικών και ποιοτικών μεθόδων αξιολόγησης κινδύνων. Υπό την έννοια αυτή, οι σχεδιαστές και οι εφαρμοστές των δημοσίων πολιτικών που τις υιοθετούν θα πρέπει να έχουν, ταυτόχρονα, εκπονήσει κι ένα σχέδιο επικοινωνίας προκειμένου να κάμψουν τις αντιρρήσεις των συντεχνιακών συμφερόντων που αρθρώνονται από τις δυνάμεις διατήρησης του status quo.
Η ενεργή συμμετοχή των χωρών που εκπονούν και εφαρμόζουν ένα σχέδιο αντιμετώπισης των πολυκρίσεων με ερευνητικούς οργανισμούς όπως το Cascade Institute (link) που χρησιμοποιούν αυτό το πλαίσιο για να αναλύσουν τον τρόπο με τον οποίο οι αλληλεπικαλυπτόμενες κρίσεις δημιουργούν συστημικούς κινδύνους και απαιτούν ολιστικές, ολοκληρωμένες και άμεσες αντιδράσεις για την αποτροπή της παγκόσμιας αστάθειας, δεν είναι επιλογή -είναι υποχρέωση.
Ελλάδα: Η χώρα αντιμετωπίζει σωρευτικά προβλήματα άλλα εκ των οποίων έχουν μείνει άλυτα από το παρελθόν -με κυριότερο τις πελατειακές συμφύσεις και την εδραίωση μιας κουλτούρας ανομίας στην καθημερινότητα των πολιτών ιδίως στις μεγάλες πόλεις- κι άλλα που έρχονται «από το μέλλον» όπως αυτά που περιλαμβάνονται στις πολυκρίσεις. Η έκταση των φυσικών καταστροφών, η αντιμετώπιση της πανδημίας και η έρπουσα αυταρχική αντίληψη διακυβέρνησης που εκδηλώθηκε, ιδίως, με τα σκάνδαλα και τις παρακολουθήσεις μέσω ενός κατασκοπευτικού λογισμικού, ανέδειξαν τα βασικά θεσμικά ελλείμματα της χώρας. Μόνο αντίβαρο, η ομόθυμη κοινωνική καταδίκη και αποδοκιμασία σ’ αυτά φαινόμενα και τις συμπεριφορές.
Π. Καρκατσούλης, εμπειρογνώμονας δημόσιας διοίκησης, σύμβουλος ΑΣΕΠ, π. βουλευτής
