Στο πρόσφατο Συνέδριο του Ιδρύματος Τσάτσου με θέμα «Πενήντα χρόνια από τη θέσπιση του Συντάγματος» ο Πρόεδρος του Συμβουλίου της Επικρατείας κ. Πικραμένος επεσήμανε την ευθύνη που έχουν οι ακαδημαϊκοί όταν σχολιάζουν δικαστικές αποφάσεις, αναφέροντας ότι έχουμε ρόλο διαμεσολαβητή ανάμεσα στο δικαστήριο και την κοινωνία πολιτών. Επισήμανε επίσης ότι ο σχολιασμός στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης ευνοεί τον διχαστικό λόγο και συνέστησε προσοχή. Το πλαίσιο στο οποίο ειπώθηκαν τα προηγούμενα ήταν η αναμονή εκείνες τις μέρες της απόφασης για τα ιδιωτικά πανεπιστήμια και ενώ είχε ανακοινωθεί η περίληψη και το διατακτικό της, που αρκετοί πανεπιστημιακοί είχαμε σχολιάσει στο Facebook.
Δεν κρύβω ότι τα λόγια του Προέδρου του ΣτΕ με προβλημάτισαν, με έκαναν να αναστοχαστώ πάνω στον τρόπο σχολιασμού των αποφάσεων. Είμαστε πράγματι διαμεσολαβητές; Χρειάζεται αυτή η διαμεσολάβηση και αν ναι γιατί; Έχουμε ιδιαίτερη υποχρέωση αυτοσυγκράτησης; Ποια είναι η σημασία αυτής της διαμεσολάβησης; Σε ποιο βαθμό μπορούμε να ασκούμε κριτική; Ο ρόλος μας επιβάλλει την αργή διαδικασία, να περιμένουμε την απόφαση και να σχολιάζουμε σε peer reviewed νομικά περιοδικά ή μπορούμε να έχουμε την αμεσότητα και την ελευθερία που προσφέρουν ως μέσο έκφρασης τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης;
Για τον ρόλο του διαδικτύου και των μέσων κοινωνικής δικτύωσης δεν είναι απαραίτητο να μιλήσω, θα τα πω δια του στόματος του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων:
Το Διαδίκτυο έχει καταστεί ένα από τα κύρια μέσα με τα οποία τα άτομα ασκούν το δικαίωμά τους στην ελευθερία της έκφρασης, καθώς παρέχει βασικά εργαλεία για τη συμμετοχή σε δραστηριότητες και συζητήσεις που αφορούν πολιτικά ζητήματα και θέματα γενικού ενδιαφέροντος (βλ. Vladimir Kharitonov κατά Ρωσίας, αριθ. 10795/14, § 33, 23 Ιουνίου 2020, και Melike κατά Τουρκίας, αριθ. 35786/19, § 49 in fine, 15 Ιουνίου 2021).
Το Δικαστήριο έχει επίσης διαπιστώσει ότι το Διαδίκτυο διαδραματίζει σημαντικό ρόλο στην ενίσχυση της πρόσβασης του κοινού στις ειδήσεις και στη διευκόλυνση της διάδοσης πληροφοριών εν γένει (βλ. Delfi AS κατά Εσθονίας [GC], αριθ. 64569/09, § 133, ΕΔΑΔ 2015) και ότι, στο πλαίσιο αυτό, η λειτουργία των bloggers και των δημοφιλών χρηστών των μέσων κοινωνικής δικτύωσης μπορεί επίσης να εξομοιωθεί με εκείνη των «public watchdogs- που φυλάττουν την ελευθερία του λόγου» όσον αφορά την προστασία που παρέχει το άρθρο 10 (βλ. Magyar Helsinki Bizottság κατά Ουγγαρίας [GC], αριθ. 18030/11, § 168, 8 Νοεμβρίου 2016).
Το Δικαστήριο δεν αγνοεί τους κινδύνους και επισημαίνει ότι «τα οφέλη αυτού του εργαλείου πληροφόρησης, ενός ηλεκτρονικού δικτύου που εξυπηρετεί δισεκατομμύρια χρήστες σε όλο τον κόσμο, ενέχουν ορισμένους κινδύνους: οι ιστοσελίδες είναι ένα εργαλείο πληροφόρησης και επικοινωνίας που διαφέρει ιδιαίτερα από τα έντυπα μέσα ενημέρωσης, ιδίως όσον αφορά την ικανότητα αποθήκευσης και μετάδοσης πληροφοριών, και ο κίνδυνος βλάβης που ενέχουν το περιεχόμενο και οι επικοινωνία στο διαδίκτυο για την άσκηση και την απόλαυση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και ελευθεριών, ιδίως του δικαιώματος στο σεβασμό της ιδιωτικής ζωής, είναι σίγουρα υψηλότερος από αυτόν που ενέχει ο Τύπος» βλ. Société Éditrice de Mediapart και άλλοι κατά Γαλλίας, αριθ. 281/15 και 34445/15, § 88, 14 Ιανουαρίου 2021· M.L. και W.W. κατά Γερμανίας, αριθ. 60798/10 και 65599/10, § 91, 28 Ιουνίου 2018· Cicad κατά Ελβετίας, αριθ. 17676/09, § 59, 7 Ιουνίου 2016· και Editorial Board of Pravoye Delo και Shtekel κατά Ουκρανίας, αριθ. 33014/05, § 63, ECHR 2011.
Το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Δικαιωμάτων του Ανθρώπου βέβαια έχει αποφανθεί και για άλλα συναφή θέματα, όπως για την ελευθερία έκφρασης των δικηγόρων, για την οξεία κριτική δικαστικών αποφάσεων, για τη σημασία της κριτικής σε μια δημοκρατική κοινωνία. Το ζήτημα δεν είναι λοιπόν μόνο τι ισχύει νομικά, τουλάχιστον όχι με την έννοια τι θα μπορούσε να κερδηθεί στο Στρασβούργο. Το ζήτημα είναι πώς θα επιλέξουμε εμείς εδώ, σε αυτήν τη νομική κοινότητα, να εκφραζόμαστε. Ποια είναι η γραμμή μεταξύ αυτοδέσμευσης, κοσμιότητας και αυτολογοκρισίας; Τι επιφέρει το chilling effect;
Η απάντηση κατά τη γνώμη μου βρίσκεται μέσα στην ίδια τη θεωρία της ελευθερίας της έκφρασης. Και η απάντηση αυτή είναι «Διάλογος- περισσότερος διάλογος με κάθε πρόσφορο μέσο». Με αυτό ακριβώς το σκεπτικό το Ίδρυμα Τσάτσου ανέλαβε την πρωτοβουλία για την οργάνωση της σημερινής εκδήλωσης και επιτρέψτε μου, κλείνοντας αυτές τις σύντομες σκέψεις, να ευχαριστήσω θερμά τους άλλους τέσσερις συνδιοργανωτές, την Ένωση Διοικητικών Δικαστών και προσωπικά την Πρόεδρό της, κ. Βανέσα Ντέγκα, τον Δικηγορικό Σύλλογο Αθηνών και προσωπικά τον Πρόεδρό του κ. Κουτσόλαμπρο, την Ένωση Ελλήνων Συνταγματολόγων και το Μορφωτικό Ίδρυμα της ΕΣΗΕΑ, καθώς και όλες και όλους τους επιφανείς ομιλητές της αποψινής εκδήλωσης.
Ξενοφών Κοντιάδης, Καθηγητής στο Πάντειο Πανεπιστήμιο, Πρόεδρος του Κέντρου Ευρωπαϊκού Συνταγματικού Δικαίου
